Het regent in New York. De straten glimmen. Iedereen heeft haast. Eén man fotografeert het tafereel met zijn Leica door een beslagen taxiraam. Geen scherp onderwerp. Geen duidelijk middelpunt. Toch ontstaat er een beeld dat je niet meer loslaat. Die man is Saul Leiter. Hij werd pas op zijn tachtigste wereldberoemd terwijl hij al decennia eerder stilletjes de mooiste kleurenfoto’s van de twintigste eeuw maakte. Althans volgens velen. Zijn werk voelt als een fluistering tussen al het geschreeuw van de hedendaagse fotografie. En juist daar zit een les voor jou als fotograaf nodig hebt.
TL;DR Saul Leiter was een pionier van kleurenfotografie die decennialang onopgemerkt bleef. Zijn beelden kenmerken zich door lagen, reflecties, zachte kleuren en bewuste onscherpte. Hij fotografeerde met Kodachrome-film op een Leica en koos voor imperfectie boven technische perfectie. In dit artikel ontleed ik zijn stijl, zijn camera-instellingen, zijn denkwijze en laat ik zien hoe jij zijn aanpak kunt toepassen.
Saul Leiter, de man die niet ontdekt wilde worden
Saul Leiter werd in 1923 geboren in Pittsburgh als zoon van een rabbijn. Zijn vader verwachtte dat hij ook rabbijn zou worden. Leiter had andere plannen. Op zijn drieëntwintigste verhuisde hij naar New York om schilder te worden. De schilderkunst bleef zijn hele leven aanwezig in zijn fotografisch werk. Via zijn vriend de abstracte expressionist Richard Pousette-Dart kwam hij in aanraking met fotografie. Dat was rond 1948. Vanaf dat moment liep hij met een camera door de straten van het East Village. Niet als journalist, niet als documentairemaker. Meer als een schilder die toevallig een camera vasthield. Terwijl tijdgenoten als Robert Frank en William Klein naam maakten met rauwe zwart-witbeelden, koos Saul Leiter voor kleur. Dat was in de jaren vijftig een radicale keuze. Kleurenfotografie werd door de kunstwereld niet serieus genomen. Het was iets voor reclame, voor tijdschriften, niet voor kunst. Leiter trok zich daar niets van aan. Hij fotografeerde gewoon door. Stilletjes. Zonder haast. Zonder ambitie om beroemd te worden. “I spent a great deal of my life being ignored,” zei hij ooit in een interview met Vimeo-documentaire In No Great Hurry. “I was very happy that way.”
Kijken door lagen heen
Wat maakt de foto’s van Saul Leiter zo bijzonder? Het eerste wat opvalt: je ziet bijna nooit het volledige onderwerp. Er zit altijd iets in de weg. Een paraplu. Een raamkozijn. De rand van een jas. Een beslagen ruit. Leiter fotografeerde niet ondanks die obstakels. Hij zocht ze op. Zijn beelden bestaan uit lagen. De voorgrond is wazig of donker. Het onderwerp bevindt zich ergens halverwege het beeld, gedeeltelijk verborgen. De achtergrond lost op in kleur. Dit geeft zijn foto’s een schilderachtige kwaliteit die je bij weinig straatfotografen terugvindt. Neem zijn beroemdste foto: “Saul Leiter Snow” uit 1960. Je ziet een beeld door een beslagen ruit, waarschijnlijk een restaurant of koffiehuis. Er loopt een man over straat en op de achtergrond rijdt een gele vrachtauto. De gele kleur is overheersend in de vrijwel kleurloze foto. De compositie is radicaal asymmetrisch. Het gele vlak domineert bijna het hele beeld. De persoon is bijzaak. De kleur is het verhaal. En toch voel je de kou. Je ruikt bijna de natte sneeuw. Dat is de kracht van Leiter: hij laat je meer voelen dan hij laat zien.
Een ander kenmerk is zijn gebruik van negatieve ruimte en kleurvlakken. Grote delen van zijn foto’s zijn gevuld met een enkele kleur. Zwart, rood, groen. Die vlakken werken als een soort frame-in-een-frame. Ze dwingen je oog naar het kleine stukje beeld waar het licht valt of waar beweging plaatsvindt. Vergelijk het met hoe je door een sleutelgat kijkt. Je ziet maar een fractie van de kamer. Juist daardoor word je nieuwsgierig.
Kodachrome, een Leica en verder niets
Saul Leiter fotografeerde het grootste deel van zijn carrière met een Canon rangefinder en verschillende Leica 35 mm toestellen. Qua lenzen gebruikte hij later vaak langere brandpunten (bijvoorbeeld 90mm of 150mm), wat zijn foto’s die dromerige, gelaagde look gaf. Dat paste bij zijn aanpak: niet opvallen op straat. Geen aandacht trekken. Gewoon kijken.
Zijn favoriete film was Kodachrome, de legendarische diafilm van Kodak die bekendstaat om zijn rijke, verzadigde kleuren en fijne korrel. Kodachrome had een bijzonder lage ISO-waarde, rond ISO 25 en ISO 64. Dat betekent dat je veel licht nodig hebt. Of een langere sluitertijd. Leiter omarmde dat. Zijn foto’s zijn niet altijd scherp. Bewegingsonscherpte is eerder regel dan uitzondering. Waar andere fotografen dat als een fout zouden zien, maakte Leiter er een stijlkenmerk van. Hij gebruikte ook zwart-witfilm, voornamelijk Tri-X van Kodak. Zijn zwart-witwerk is minder bekend maar minstens zo sterk.
Als je nu vergelijkbaar Saul Leiter-werk wilt maken met een digitale camera, stel dan je ISO laag in (rond 100-200). Kies een groot diafragma (f/2.8 of f/4) voor ondiepe scherptediepte. Gebruik een iets langere sluitertijd dan normaal, rond 1/30 of 1/15. Zoek elementen in de voorgrond om doorheen te fotograferen.
De mindset van een schilder met een camera
Hier zit de echte les voor jou als fotograaf. Saul Leiter dacht niet in termen van “onderwerp” en “achtergrond”. Hij dacht in kleurvlakken, vormen en sfeer. Zijn opleiding als schilder maakte dat hij een scène niet bekeek als een moment om vast te leggen. Hij zag het als een compositie om te creëren. Dat is een fundamenteel andere benadering dan wat de meeste fotografieboeken je leren. De regel van derden? Leiter lapte hem aan zijn laars. Leidende lijnen? Soms wel, soms niet. Zijn composities voelen intuïtief, bijna toevallig. Dat zijn ze niet. Achter elk beeld zit een verfijnd gevoel voor balans dat hij ontwikkelde door jarenlang te schilderen. Hij zei zelf: “I don’t have a philosophy. I have a camera.” Dat citaat komt uit het boek “All About Saul Leiter” (Steidl, 2011). Het klinkt bescheiden, bijna afwijzend. Toch zit er een diepe waarheid in. Leiter geloofde niet in grote theorieën over fotografie. Hij geloofde in kijken. Gewoon kijken. Elke dag weer. En dan op het juiste moment de sluiter indrukken. Zonder te forceren. Zonder een statement te willen maken.
Wat ik daar zelf van geleerd heb: stop met nadenken over of een foto “goed genoeg” is terwijl je hem maakt. Leiter schoot duizenden rollen film vol. Hij liet veel ervan onontwikkeld liggen. Na zijn dood werden er tienduizenden onbekende dia’s en negatieven gevonden in zijn appartement. Hij maakte foto’s omdat hij moest kijken, niet omdat hij moest publiceren.
Zijn portretten vertellen een ander verhaal
Naast zijn straatfotografie maakte Saul Leiter ook intieme portretten en naakten. Voornamelijk van vrouwen met wie hij een relatie had, onder wie het model Soames Bantry. Deze beelden zijn rauw, teder en ongeposeerd. Ze zijn gemaakt in zijn appartement met beschikbaar licht. Geen flitser. Geen reflectieschermen. De vrouwen kijken soms in de camera, soms niet. Ze zijn bezig met alledaagse dingen: lezen, slapen, uit het raam staren. De portretten hebben dezelfde gelaagdheid als zijn straatwerk. Gordijnen, deurposten en spiegels creëren frames binnen het beeld. De kleuren zijn warm maar gedempd. Huidtinten lopen over in het licht van een namiddag. Het voelt alsof je iets ziet wat je eigenlijk niet zou mogen zien. Niet voyeuristisch, maar intiem. Dat verschil is cruciaal. Leiter respecteerde zijn onderwerpen. Hij legde kwetsbaarheid vast zonder die uit te buiten.
Zo pas je de Saul Leiter-aanpak toe
Wat je nodig hebt is een bereidheid om imperfectie te omarmen. Ga naar buiten met je camera en zoek bewust obstakels om doorheen te fotograferen. Een hek. Een etalageruit. Takken van een boom. De schouder van een voorbijganger. Stel je camera in op een groot diafragma zodat de voorgrond vervaagt. Richt je niet op het scherp krijgen van je onderwerp. Richt je op de kleurverhoudingen in het beeld. Is er een sterk rood ergens? Een diep groen? Gebruik die kleur als anker. Laat de rest oplossen in zachte vormen. Fotografeer met een langere brandpuntsafstand als je wilt (85mm werkt verrassend goed voor dit soort beelden). Of blijf bij 50mm en ga dichterbij staan. Probeer een hele middag alleen door ramen te fotograferen. Caféramen, busramen, etalages. Je zult merken dat de wereld er ineens heel anders uitziet wanneer er een laag glas tussen jou en je onderwerp zit. Condensatie, reflecties, vuil op het glas: het wordt allemaal onderdeel van je compositie. Leiter zag dat al in de jaren vijftig. Wij mogen het nu eindelijk gaan begrijpen.
Nog een tip die direct uit zijn werkwijze komt: ga steeds terug naar dezelfde plek. Leiter fotografeerde jarenlang dezelfde paar straten in het East Village. Hij kende elke hoek, elk lichtval op elk tijdstip. Daardoor kon hij reageren op subtiele veranderingen. Een nieuwe kleur paraplu. Een ander soort licht na een regenbui. Die herhaling is geen beperking. Het is bevrijding. Je stopt met zoeken naar het perfecte onderwerp en begint te zien wat er al is. De Saul Leiter Foundation beheert zijn nalatenschap en publiceert nog steeds eerder ongezien werk.
Laat je foto’s onaf
In een tijd waarin elke foto op Instagram strak, scherp en kleurgebalanceerd moet zijn, is zijn werk een verademing. Het herinnert je eraan dat fotografie niet gaat om technische perfectie. Het gaat om hoe een beeld je laat voelen. Leiter stierf in 2013 op negenentachtigjarige leeftijd. Hij had eindelijk erkenning gekregen, dankzij het boek “Early Color” uit 2006 dat zijn kleurenwerk herontdekte. Hij vond al die aandacht een beetje ongemakkelijk. Tot het einde bleef hij de stille waarnemer. De man achter het beslagen raam. Als ik door de stad loop met mijn camera en het regent, denk ik soms aan hem. Dan zoek ik een raam om doorheen te kijken. Niet om Saul Leiter na te doen. Gewoon om te herinneren dat de mooiste beelden zich verstoppen achter de dingen die je normaal opzij zou duwen.
Pak je camera. Ga naar buiten. Zoek een smerig caféraam. En maak de mooiste foto die niemand verwacht. Laat hieronder weten wat jij van Saul Leiter hebt geleerd, of deel je eigen “door-het-raam”-foto in de reacties.
Veelgestelde vragen over Saul Leiter
- Welke camera gebruikte Saul Leiter? Hij werkte voornamelijk met Leica-camera’s, waaronder de Leica IIIc en later de Leica M-modellen. Zijn favoriete film was Kodachrome (ISO 25-64) voor kleur en Kodak Tri-X voor zwart-wit. Hij gebruikte standaardlenzen van 35mm en 50mm.
- Waarom werd Saul Leiter pas zo laat beroemd? Leiter zocht geen publiciteit en weigerde jarenlang zijn werk actief te promoten. Pas in 2006, toen het boek “Early Color” verscheen bij Steidl, werd zijn pioniersrol in kleurenfotografie breed erkend. Hij was toen 83 jaar oud.
- Hoe maak ik foto’s in de stijl van Saul Leiter? Fotografeer door obstakels heen zoals ramen, hekken of gordijnen. Gebruik een groot diafragma (f/2 tot f/4) voor ondiepe scherptediepte. Houd je ISO laag en experimenteer met langere sluitertijden rond 1/60s. Focus op kleurvlakken in plaats van scherpe onderwerpen. Omarm onscherpte en laat delen van je beeld bewust verborgen.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
