Voyeurisme of straatfotografie: waar ligt de grens?

Je staat op straat, camera in de hand, en je ziet het perfecte moment: twee mensen in een geanimeerd gesprek, een vrouw in opvallende kleding die met grote passen langsloopt, een kind dat lacht naar een duif. Je drukt af. Dan begint het stemmetje: mag dit eigenlijk wel? Ben ik nu een voyeur? Die vraag stelt bijna elke straatfotograaf zichzelf vroeg of laat. Het antwoord is genuanceerder dan je denkt.

Straatfotografie en voyeurisme overlappen soms, maar het verschil zit in intentie, context en je eigen morele kompas. Juridisch mag je in Nederland veel meer dan je denkt. Ethisch is het een persoonlijke afweging die je bewust moet maken. Doe dat en je bent al een betere straatfotograaf.

Het ongemakkelijke gevoel dat erbij hoort

Ik geef al jaren lezingen over straatfotografie en er is één foto die altijd discussie losmaakt. Twee vrouwen in Londen, weinig aan, bewust zo de straat op gegaan. Zonder uitzondering gaat er een hand omhoog: “Maar dat kun je toch niet maken?” Mijn antwoord is steeds hetzelfde: het is niet mijn keuze dat zij zo gekleed zijn. Het is ook niet aan mij om daar een oordeel over te hebben. Op het moment dat ik dat oordeel wél ga invullen, dat ik begin te denken ooh, stiekem een foto van, dan glijd ik richting voyeurisme. Dat is het kantelpunt. Niet de foto zelf. De gedachte erachter.

Voyeurisme in de klassieke zin gaat over het stiekem bekijken van mensen in situaties waar ze privacy mogen verwachten. Dat is ook precies wat de Nederlandse wet zegt: je mag niet heimelijk fotograferen op plekken waar iemand redelijkerwijs niet gefotografeerd wil worden. Een terras, een winkelstraat, een plein: dat zijn publieke ruimtes. Daar geldt geen privacyverwachting. Fotografeer je iemand stiekem onder je jas op zo’n terras, dan zit je wettelijk fout. Sta je gewoon op straat met je camera zichtbaar in de hand, dan mag je bijna alles vastleggen.

Wat de wet zegt en wat dat in de praktijk betekent

In Nederland heb je als straatfotograaf relatief veel vrijheid. Je mag mensen fotograferen in de publieke ruimte zonder toestemming te vragen. Kinderen hebben dezelfde rechten als volwassenen: geen extra beperking, geen speciale regel. Wat wél een rol speelt is wat je daarna met die foto doet. Gebruik je hem commercieel, dan wordt het ingewikkelder. Verkoop je prints als hobbyist, dan zit je al in een grijs gebied. In België is het trouwens strikter: als iemand prominent op de foto staat als hoofdpersoon had je in principe toestemming moeten vragen vanwege het portretrecht.

Juridisch expert Charlotte Meindersma schreef het boekje De wet van de Straat. Wat er uit blijkt is dat er best wat grijs gebied is. De wet geeft kaders, geen pasklare antwoorden op alle situaties. Een rechter kijkt ook naar intentie, naar context, naar wie je bent als fotograaf. Iemand met een portfolio vol straatfotografie en een duidelijk artistiek verhaal staat er anders voor dan iemand die mensen in zwemkleding schiet zonder enige context.

De AVG heeft ons achterdochtiger gemaakt

Sinds de invoering van de AVG in 2018 zijn we ons als samenleving bewuster van privacy. Iedereen heeft een camera op zak en we kennen talloze incidenten waar dat verkeerd uitpakte. Ik ben in ieder geval blij dat in mijn jeugd een camera een zeldzaam fenomeen was in de openbare ruimte. Dat bewustzijn heeft ook een bijwerking: mensen zijn sneller op hun hoede als ze een camera zien. Tegelijk zijn we daarin opvallend selectief. Diezelfde mensen maken aan de lopende band selfies. Een toerist met een camera is oké. Een bewakingscamera ook. Een man met een spiegelreflexcamera die duidelijk aan het fotograferen is, voelt ineens bedreigend. Ik snap het ergens wel, maar het blijft een merkwaardige tegenstrijdigheid.

Wat ik ook soms zie is dat niet de gefotografeerde persoon zelf bezwaar maakt, maar een omstander die zich ermee bemoeit. Iemand die vindt dat hij namens een ander moet optreden. Ik heb geen oordeel over die behoefte, maar het maakt het voor straatfotografen soms erg ingewikkeld.

Intentie is alles, maar kwetsbaarheid telt ook mee

Er is een verschil tussen straatfotografie als voyeurisme en straatfotografie als documentaire blik. Het doel van een straatfotograaf is het vastleggen van een moment, een tijdsgeest, een verhaal. Dat die twee soms overlappen is onvermijdelijk. Straatfotografie heeft van nature een randje. Dat is ook precies waarom het zo aantrekkelijk is. Dat randje heeft echter grenzen.

Een dronken tienermeisje dat half over een bankje hangt na een nacht stappen: ik maak die foto niet. Niet omdat het wettelijk niet mag, maar omdat het voelt als uitbuiten van kwetsbaarheid zonder enige toegevoegde waarde. Vergelijk dat met de bekende serie van Japanse zakenmannen die stomdronken in de metro liggen. Dat is ook kwetsbaar, maar het vertelt iets over een cultureel fenomeen, over werkdruk, over een maatschappij die van zijn werknemers verwacht dat ze tot het gaatje gaan. Daar zit journalistieke en documentaire waarde in. Dat maakt het anders.

Kevin Carter won in 1994 de Pulitzerprijs met zijn foto van een uitgehongerd Soedanees kind terwijl een gier op de achtergrond wacht. De vraag die die foto opriep was niet alleen ethisch maar ook fundamenteel menselijk: had hij dat kind niet moeten helpen in plaats van fotograferen? Carter worstelde daar de rest van zijn leven mee. Straatfotografie is zelden zo extreem, maar de vraag achter die foto is dezelfde als die je jezelf op straat kunt stellen: ben ik hier voor het verhaal of voor het beeld? Soms zijn die twee hetzelfde. Soms niet.

Je morele kompas als belangrijkste instelling

Ik was een keer in Berlijn aan het fotograferen met een weerspiegeling in een etalageruit als onderwerp. Er liep een meisje in beeld. Ik fotografeerde gewoon door. Toen kwam de vader op me af: “Maak je foto’s van mijn kind?” In mijn beste Duits heb ik uitgelegd wat ik aan het doen was. Hij begreep het. Geen politie, gewoon een gesprek. Zo gaat het bijna altijd. In vijf jaar straatfotografie heeft één persoon me boos aangekeken. Verder waren het gesprekken.

Dat is ook het advies dat ik elke beginnende straatfotograaf geef: weet wat je gaat zeggen als iemand vraagt wat je doet. Niet als excuus, maar als eerlijk verhaal. “Ik ben beginnend straatfotograaf en maak een foto van de sfeer en het licht hier, en jij kwam er per ongeluk op. Ik snap dat dat ongemakkelijk kan overkomen, dat was zeker niet mijn bedoeling. Ik post het nergens, en als je het toch vervelend vindt haal ik de foto meteen weg.” Dat is geen zwakte. Dat is gewoon normaal menselijk gedrag. En het maakt je werk ook beter, want je staat er open en zelfverzekerd bij in plaats van stiekem en schichtig. Dat laatste trekt juist aandacht.

Voyeurisme als begrip impliceert stiekemheid, een verborgen blik, een bedoeling die je liever niet hardop uitspreekt. Straatfotografie is dat in mijn ogen niet. Fotografeer je met een open houding, een duidelijk verhaal en een moreel kompas dat je zelf kunt uitleggen, dan zit je goed. En als je twijfelt of een foto kan? Dan kan hij waarschijnlijk niet. Gooi hem weg. Vijf minuten later maak je een nieuwe.

Wat fotografeer jij absoluut niet?

Ik ben oprecht benieuwd waar jouw grens ligt. Niet de juridische grens, maar de persoonlijke. Welk moment loop jij voorbij ook al zou het een sterke foto kunnen zijn? Laat het weten in de reacties hieronder.

jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.