Je hebt het vast weleens gezien: een foto van een fietser in de Tour de France waarbij het peloton eruitziet alsof alle renners op elkaar gestapeld zijn, als sardientjes in een blik. Geen centimeter ruimte tussen hen, terwijl ze in werkelijkheid een halve meter uit elkaar rijden. Dat komt door de brandpuntsafstand van de lens. Ik leg het uit.
TL;DR
Het brandpuntsafstand heeft invloed op de diepte in een foto. Hoe verder je van je onderwerp staat, hoe meer het beeld comprimeert. Een telelens vergroot dat effect zichtbaar. Een groothoeklens van dichtbij creëert juist overdreven dieptewerking. Begrijp dit principe en je hebt een nieuw gereedschap in handen.
Wat brandpuntsafstand is
De brandpuntsafstand is de afstand tussen het optische middelpunt van een lens en het punt waar evenwijdige lichtstralen samenkomen (het brandpunt). In de afbeelding hieronder heeft het brandpunt de letter F en geeft de horizontale pijl de brandpuntsafstand weer. De brandpuntsafstand wordt uitgedrukt in mm, zoals in ‘een 50mm lens’. Bij een zoomlens is de brandpuntsafstand variabel en bepaald deze het bereik van de lens. Bij een prime lens is deze afstand een vast gegeven. Een goede lens voor portretfotografie heeft een brandpuntsafstand van ongeveer 50-80mm. Een telelens heeft een brandpuntsafstand van bijvoorbeeld 300mm en is daarmee ook fysiek langer.
Hoe afstand invloed heeft op de diepte in een foto
Stel: je staat op 5 meter van een persoon en er staat een boom op 10 meter achter die persoon. De boom is dus op 15 meter van jou. De verhouding is 5 meter versus 15 meter, een factor 3. Die boom lijkt kleiner dan de persoon, maar nog steeds duidelijk aanwezig als apart element in de ruimte. Je maakt een foto met een brandpuntsafstand van 50 mm.
Ga je nu op 20 meter staan en zoom je in (brandpuntsafstand 300mm), dan staat de persoon op 20 meter en de boom op 25 meter. De verhouding is nu 20 versus 25, een factor 1,25. De boom lijkt nu vrijwel even groot als de persoon en lijkt er vlak achter te staan. De diepte in de foto is letterlijk samengeperst. Niet door de lens, maar door jouw positie. De reden dat diepte verdwijnt bij grotere brandpuntsafstand zit in verhoudingen.
Dit principe heet perspectiefsamendrukking of lenscompressie. Het is het tegenovergestelde van wat een groothoeklens van dichtbij doet: die overdrijft de afstandsverschillen, waardoor een neus op een portret er belachelijk groot uitziet en de achtergrond kilometers ver weg lijkt.
Het peloton
Terug naar die wielrenners. De fotografen langs de route van de Tour de France gebruiken zoomlenzen van 400mm of langer en staan honderden meters verderop. Op die afstand is het verschil tussen de voorste en achterste renner in het peloton relatief gezien verwaarloosbaar. Het gevolg: iedereen lijkt op dezelfde plek te rijden. De diepte in de foto is volledig verdwenen.
Dit kun je zelf goed testen. Bijvoorbeeld in een laan met bomen (of een bospad). Vanuit twee meter met een 24mm lens ziet de laan er eindeloos uit, met bomen die steeds kleiner werden in de verte. Vanuit 80 meter met een 200mm lens lijkt diezelfde laan ineens een schilderij: plat, decoratief, bijna tweedimensionaal. Zelfde locatie. Zelfde bomen. Ander brandpuntafstand.
Groothoek van dichtbij doet het omgekeerde
Als grote brandpuntsafstand diepte wegneemt, doet kleine brandpuntsafstand het tegenovergestelde. Een groothoeklens van heel dichtbij overdrijft de diepte in een foto op een manier die soms ongemakkelijk is. Zit je op een halve meter van iemands gezicht met een 24mm lens, dan wordt de neus groter dan het hoofd en de oren verdwijnen bijna uit beeld. Dat is geen fout van de lens. Dat is het gevolg van jouw positie.
Architectuurfotografen gebruiken dit bewust. Dichtbij een gebouw met een groothoek maakt de gevel dramatisch en imposant. Ook een makelaar doet dit op Funda. Straatfotografen die met een 28mm van dichtbij schieten, creëren een gevoel van aanwezigheid en nabijheid dat een telelens nooit kan evenaren. De diepte in de foto wordt uitgerekt, bijna overdreven.
De keuze tussen compressie en uitrekking is een keuze over waar jij gaat staan. De lens is een hulpmiddel om het beeld daarna bij te sturen, maar de fundamentele beslissing maak je met je voeten.
Zo gebruik je brandpuntsafstand bewust
Nu je weet hoe het werkt, kun je er ook mee spelen. Een paar situaties waar brandpuntsafstand de diepte in een foto direct beïnvloedt:
- Stadslandschap met veel lagen: ga ver weg en gebruik een telelens om gebouwen op elkaar te stapelen en de stad compact te laten lijken.
- Portret met achtergrond: sta dichterbij en gebruik een kortere brandpuntsafstand als je wil dat de omgeving herkenbaar en aanwezig blijft in het beeld.
- Natuur met voorgrond: een lage positie van dichtbij met een groothoek maakt een bloem in de voorgrond enorm en de bergen erachter klein maar aanwezig.
- Sportfotografie: grote afstand plus telelens comprimeert het veld en maakt groepen spelers visueel dichter bij elkaar dan ze zijn.
Het gaat er niet om welke instelling correct is. Het gaat erom dat je een keuze maakt. Bewust. Met een reden.
Brandpuntsafstand versus focusafstand
Even voor de duidelijkheid, want de twee termen lijken op elkaar en zorgen regelmatig voor verwarring. Brandpuntsafstand is een eigenschap van je lens, uitgedrukt in millimeters (24mm, 50mm, 200mm). Focusafstand is de fysieke afstand tussen jou en je onderwerp. Ze beïnvloeden elkaar in de praktijk, maar het zijn twee verschillende dingen. Als je van standpunt wisselt zonder de lens te veranderen, verandert de perspectiefsamendrukking. Als je van lens wisselt zonder van standpunt te wisselen, verandert alleen het beeldkader. Dat onderscheid is precies waarom ik altijd eerst beweeg en dan zoom.
Rekentool voor scherptediepte
De scherptediepte is het gebied van je foto dat scherp is. De rest (voor en achter dit gebied) is onscherp. De scherptediepte is afhankelijk van een aantal factoren, zoals hieronder in het model aangegeven. De scherpte van een foto kun je natuurlijk zien in je zoeker, maar als het er echt op aan komt is het goed deze te berekenen. En spelen met het onderstaande rekenmodel geeft je ook veel inzicht en gevoel bij hoe de verschillende factoren de scherptediepte beïnvloeden.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen brandpuntsafstand en focusafstand?
Waarom ziet een telelens er platter uit dan een groothoeklens?
Hoe creëer ik meer diepte in een foto?
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
