Je koopt een dure lens, zet hem op je camera. Je schiet met de minimale diafragmagrootte van f/16 omdat je denkt dat dit de meeste scherptediepte geef en de meest scherpte foto’s. Mis. Het hoogste diafragmagetal geeft niet de scherpste foto’s. De sweet spot van een lens is één van die dingen die iedereen lijkt te kennen maar niemand echt uitlegt. Tot nu.
TL;DR
De sweet spot van een lens is het diafragma waarbij je objectief de scherpste, meest gedetailleerde beelden levert. Dat ligt bijna altijd twee tot drie stops gesloten vanaf de maximale opening. Bij een f/1.8 lens is dat ergens rond f/4 of f/5.6. Volledig opengooien geeft je de meeste lichtinval en de onscherpste achtergrond, maar ook de minste scherpte over het beeld. Volledig dichtdraaien levert diffractie op. De sweet spot zit precies in het midden, en die vind je het snelst door zelf te testen.
Wat de sweet spot van een lens eigenlijk is
Elke lens heeft optische gebreken. Aberraties, vervorming, vignettering: het zit er allemaal in, ook in het duurste glas. Bij maximale diafragmaopening zijn die gebreken het meest zichtbaar. De randen van het beeld zijn zachter dan het midden, kleuren bloeden licht uit aan hoge-contrastgrenzen en de hoeken worden donkerder. Zo werken lenzen nu eenmaal.
Zodra je het diafragma sluit, worden die gebreken kleiner. Het licht passeert een smaller opening en de optische fouten middelen zich uit. De scherpte neemt toe, de vignettering verdwijnt en chromatische aberratie wordt minder zichtbaar. Dat gaat goed totdat je te ver gaat. Sluit je het diafragma te ver, dan krijg je diffractie: het licht buigt om de randen van het diafragmablad en het beeld wordt weer zachter. De sweet spot van een lens is het punt waarop je de minste last hebt van aberratie en diffractie.
Bij de meeste lenzen ligt dat punt twee tot drie stops gesloten vanaf de maximale opening. Een 50mm f/1.4 heeft zijn sweet spot ergens rond f/4 of f/5.6. Een f/2.8 zoomlens zit vaak het scherpst op f/8. Die vuistregel klopt niet altijd perfect, maar hij geeft je een goed startpunt.
Hoe vind je de sweet spot van jouw lens?
De enige manier om dit echt te weten is testen. Niet vertrouwen op wat iemand op een forum schrijft, niet afgaan op een reviewsite die één testplaatje toont. Zelf doen. Het kost je een halfuur en je leert meer over je lens dan uit welke specificatiesheet dan ook.
Zet je camera op een statief. Richt op iets met veel detail op één afstand: een krant op de muur, een boekenplank, een bakstenen gevel op tien meter. Zet je ISO op de laagste waarde, gebruik een zelfontspanner of afstandsbediening om camerabewegingen te vermijden en schiet hetzelfde beeld op elk diafragma van maximaal open tot f/16 of f/22. Daarna zoom je in op 100% in Lightroom of Capture One en kijk je waar het beeld het scherpst is. Niet alleen in het midden. Kijk ook naar de hoeken. Soms is het midden al scherp op f/2.8 maar zijn de hoeken pas op f/8 acceptabel.
Ik doe dit met elke nieuwe lens die ik aanschaf. Niet omdat ik een nerd ben (nou ja), maar omdat het me voorkomt dat ik op een belangrijke shoot de verkeerde instelling gebruik. Een 85mm f/1.8 die ik een tijdje geleden aanschafte bleek verrassend goed te presteren op f/2.8, maar pas op f/5.6 echt strak te zijn van rand tot rand. Die informatie is goud waard als je weet dat je scherp wil van voor naar achter.
Sweet spot en scherptediepte bijten elkaar
Fotografeer je een portret en wil je die rommelrige achtergrond volledig wegwerken, dan schiet je op f/1.8 of f/2. De sweet spot van je lens ligt op f/5.6, maar op f/5.6 is die achtergrond nog steeds zichtbaar. Je maakt dan een bewuste keuze: minder optische scherpte in ruil voor meer bokeh-effect.
Dat is een creatieve beslissing. Veel portretfotografen schieten bewust net naast de sweet spot omdat de zachtheid van een volledig open diafragma een bepaalde sfeer geeft die je op f/5.6 nooit bereikt. De sweet spot is het scherpste punt van je lens, maar scherpte is niet altijd wat je zoekt.
Landschapsfotografen hebben het omgekeerde probleem. Ze willen alles scherp van dichtbij tot de horizon en denken dat f/22 de oplossing is. Op f/22 heb je zoveel diffractie dat je foto er zachter uitziet dan op f/11. De sweet spot van de meeste groothoeklenzen ligt ergens tussen f/8 en f/11 en dat is voor landschappen bijna altijd voldoende als je ook nog je focuspunt goed kiest.
Wat zoomlens-gebruikers extra moeten weten
Bij een zoomlens verandert de sweet spot met de brandpuntsafstand. Een 24-70mm f/2.8 gedraagt zich op 24mm anders dan op 70mm. Op de kortste brandpuntsafstand zijn de optische gebreken doorgaans groter en moet je meer sluiten om de sweet spot te bereiken. Op 70mm is diezelfde lens soms al op f/4 prima scherp van rand tot rand.
Dit betekent dat je eigenlijk voor elke brandpuntsafstand apart zou moeten testen. Klinkt als veel werk, en dat is het ook een beetje. Maar als je weet dat je voor architectuurfotografie altijd op 24mm schiet, is het de moeite waard om precies te weten waar jouw lens op die afstand het best presteert.
Prime of zoom: maakt het uit voor de sweet spot?
Primes hebben doorgaans een duidelijkere sweet spot omdat ze optisch geoptimaliseerd zijn voor één brandpuntsafstand. Zoomlens-ontwerpers moeten compromissen sluiten over een heel bereik. Dat betekent niet dat primes altijd beter zijn, maar wel dat de sweet spot bij een prime vaak wat breder is: twee stops gesloten en je zit er al goed in, terwijl een zoom soms pas op drie stops gesloten echt zijn beste kant laat zien.
De Nikkor 50mm f/1.8G is een goed voorbeeld. Op f/1.8 is hij zacht aan de randen en heeft hij zichtbare aberraties. Op f/2.8 is hij al een stuk beter. Op f/4 is het midden uitstekend. Op f/5.6 is de hele beeldsensor scherp gedekt. Dat is een brede sweet spot en dat maakt hem zo’n populaire alledaagse lens.
Diffractie: ook de body speelt een rol
Diffractie is het fenomeen waarbij licht afbuigt als het door een kleine opening gaat. Hoe kleiner de opening, hoe sterker de afbuiging en hoe zachter het beeld. Op een camera met een hoge pixeldichtheid, zoals een 45-megapixel fullframe sensor, treedt diffractie al op bij f/11 of f/13. Op een 24-megapixel sensor merk je het pas echt op f/16 of f/22.
Dit is ook de reden dat de sweet spot verschilt per camerabody. Een lens die op een 20-megapixel camera zijn sweet spot heeft op f/8 kan op een 60-megapixel camera al lichte diffractie tonen op datzelfde diafragma. Schaf je een nieuwe body aan met significant meer megapixels, dan is het de moeite waard om je lenzen opnieuw te testen.
Veelgestelde vragen
Op welk diafragma zit de sweet spot van mijn lens?
Moet ik altijd op de sweet spot fotograferen?
Verandert de sweet spot bij een zoomlens?
Heb jij de sweet spot van jouw lens al getest en wat verraste je het meest? Laat het weten in de reacties.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
