Cultuur fotograferen in Malawi

Ik sta aan het rand van het meer in het noorden van Malawi, camera in de hand. Een jongen en een meisje van een jaar of acht hebben mij in de verte gespot en rennen naar mij toe. Nog voor ik heb scherpgesteld poseren ze als twee rappers en steken twee vingers omhoog. Peace. Precies zoals de andere vijftig kinderen eerder vandaag. Iedereen wil heel graag op de foto.

Waarom iedereen in Malawi op de foto wil

De eerste dagen verwonderden mij. Ik wilde documentaire beelden maken. Kinderen zwemmend in het meer, spelend, op weg naar school. Mensen aan het werk op het land. Geen geposeerde foto’s. Maar zodra er een camera verschijnt, stopt alles en komen mensen naar je toe. Ze poseren en willen heel graag dat je een foto van hen maakt. En als ze zichzelf zien op het schermpje van mijn camera, barsten ze uit in gejoel en gelach.

De mensen in het dorp waar ik was zijn arm. De huisjes zijn gebouwd van zelfgebakken stenen en mensen hebben vrijwel geen bezittingen. Hun belangrijkste taak: eten regelen voor deze dag. Mensen hebben geen foto’s die herinneren aan (overleden) dierbaren. In de eenvoudige huisjes is vaak niet eens een spiegel. Je eigen gezicht zien is daar geen vanzelfsprekendheid zoals bij ons. Mijn huis heeft wel vier spiegels en ik heb honderden selfies. Ik ken mijzelf net zo goed als de mensen om mij heen.

In Malawi is een foto iets unieks. Het is vaak het enige moment waarop iemand zichzelf ziet van buitenaf. Een uniek moment. Fotograferen betekent in die context: gezien worden.

Zodra mensen begrepen dat ik meerdere foto’s zou maken, en dat ik ze zou laten zien op het schermpje van mijn camera, veranderde er iets. De peace-tekens verdwenen. Mensen gingen zitten, stonden rustiger, keken opzij naar hun kinderen in plaats van recht in de lens. Het kostte tijd, soms tien minuten per gezin. Het leverde beelden op die niet leken op duizend andere toeristenfoto’s uit dezelfde regio.

Fotograferen van iemand versus fotograferen met iemand

Fotograferen van iemand is wat je doet als je door een busraam fotografeert of als je een telelens pakt zodat je onderwerp niet eens doorheeft dat je er bent. Het resultaat kan technisch prima zijn, maar er zit geen relatie in het beeld. De blik is een van observatie, niet van ontmoeting.

Fotograferen met iemand betekent dat er een uitwisseling plaatsvindt voordat je ook maar een foto maakt. Ik begin altijd met mijn camera omlaag, kijk mensen aan en vraag of ik een foto mag maken. Niet alleen omdat het beleefd is, maar omdat het de hele dynamiek verandert. Mensen die weten dat ze gevraagd zijn gedragen zich anders dan mensen die zich betrapt voelen. En dat vragen kan heel eenvoudig. Ik spreek nog geen drie woorden Chitumbuka, maar een glimlach en daarna wijzen van je camera naar de persoon die je aankijkt vertelt heel duidelijk je wens. Mijn tip is sowieso: start met een glimlach. Een lach is universeel.

Bij een waterpunt in de omgeving van Karonga fotografeerde ik een groep kinderen die water aan het halen waren en aan het wassen en spelen waren. Ik had zo twintig foto’s kunnen schieten zonder dat iemand het merkte. In plaats daarvan liep ik erheen, liet mijn camera zien, maakte met mijn handen een gebaar van ‘mag ik?’. Kinderen lachten en zwaaiden.Het resultaat: een set prachtige foto’s.

Bij kinderen lag dat soms ook net iets anders. Kinderen in en vissersdorp dat ik bezocht renden vaak spontaan naar me toe zodra ze de camera zagen. Hier was de uitdaging niet toestemming krijgen, maar het enthousiasme even laten zakken zodat ik niet alleen die beroemde twee vingers op de foto kreeg. Of het fotograferen van een setting zonder kinderen. Ik leerde een truc: ik maakte eerst de verzoekplaatjes, liet ze zien. En shoot daarna de foto’s die ik interessant vond. Zodra het nieuwtje van de blanke met de camera er een beetje af was, kon ik (iets) rustiger beelden maken terwijl ze speelden in plaats van poseerden.

Het tonen van foto’s achteraf was misschien wel het krachtigste instrument dat ik gebruikte. Na een foto gemaakt te hebben, draaide ik mijn camera om naar het schermpje en nodigde de mensen uit om zelf te kijken. De reacties waren intens vrolijk en opgetogen. Kinderen zagen zixhzelf voor het eerst. Dat moment zei me meer over de kracht van fotografie dan welke les dan ook.

Wat je wel en niet fotografeert

Armoede is overal zichtbaar in Malawi, sterker nog Malawi is een van de armste landen ter wereld. Dat roept bij veel fotografen de verleiding op om het dramatisch vast te leggen. Ik voelde die verleiding totaal niet. Malawi staat ook bekend als ‘het warme hart van Afrika’. De mensen zijn intens vriendelijk en gaan uit van het goede in mensen. Ze zijn oprecht geïnteresseerd in anderen en werken iedere dag hard om te overleven. Voor mij was het duidelijk wat ik wilde vastleggen: hoe ondanks alle tegenslagen de mensen er iets van proberen te maken.

Kinderen die voetbalden met een bal van opgerolde plastic zakken, niet omdat het zielig is, maar omdat het inventief en vrolijk is. Verkopers langs de weg en vissers die in de ochtend terugkeren van een nacht vissen. Wat ik laat liggen: close-ups van een overvolle wachtkamer in de kliniek. Gehavende kleding, honger en situaties die vooral mijn westerse blik zouden bevestigen dat het daar allemaal anders en zielig is. Want mensen zijn niet zielig. Dat zou een verkeerd beeld zijn.

Ook puur technisch verandert je aanpak als je fotografeert in een cultuur die je niet kent. Ik koos bewust voor een 16-50mm zoomlens te gebruiken om snel te kunnen kaderen. Ik kan dan een breed tafereel vastleggen, maar ook een portret zonder dat je ver weg staat. Dat dwingt je het gesprek aan te gaan voordat je de foto maakt.

Ik fotografeerde vaak op ooghoogte, soms van bovenaf. Een volwassene fotograferen vanuit een staande positie terwijl diegene zit, geeft een machtsverschil in het beeld dat je later niet meer wegretoucheert. Ik ging vaak door mijn knieën, letterlijk in het zand, om op gelijke hoogte te komen. Mijn broek heeft er in Malawi verschillende slijtplekken aan overgehouden, maar de foto’s werden er beter van 😉

Licht gebruikte ik zoals overal: vroege ochtend en late middag gaven de zachtste schaduwen, maar die zijn rond de evenaar zeer spaarzaam. Ik had vooral te maken met felle middagzon zonder veel schaduwplekken. In die uren werkte ik liever onder een afdak of boom, waar het licht zachter viel op gezichten, in plaats van mensen in de brandende zon. Maar heel vaak was er geen keuze. En ik met zeggen: zwart-wit in de felle zon heeft ook wel iets.

Wat deze ervaring me leerde over fotograferen dichter bij huis

Je hoeft niet naar Malawi te reizen om deze lessen toe te passen. Ik fotografeer nu ook in Nederland anders op straat. Ik vraag vaker, ik wacht langer, ik laat mensen vaker de foto zien op mijn schermpje. De gewoonte om iemand als onderwerp te zien in plaats van als decor, die neem je overal mee naartoe.

Wat ik vooral meenam: het besef dat een foto nooit neutraal is. Elke keuze, van brandpuntsafstand tot het moment van klikken, zegt iets over de relatie tussen jou en degene voor de lens. In Malawi werd dat zichtbaar omdat de context zo anders was dan wat ik gewend was. Het geldt net zo goed voor een foto van je buurman in Rotterdam-Zuid.

Heb je zelf ervaring met fotograferen in een cultuur die niet de jouwe is? Ik ben benieuwd naar je verhalen en inzichten, deel ze gerust in de reacties.

Jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.