Vorige maand verbleef ik vijf weken in het prachtige Malawi om foto’s te maken. Omdat ik ’s ochtends vroeg wakker ben, leek het mij het perfecte moment om een zonsopgang te fotograferen. Rond zonsopkomst gebeurt er veel meer met het licht! Heb je ooit gehoord van het blauwe uur of gouden uur? Een moment dat je als fotograaf niet mag missen. Ik leg het uit aan de hand van een aantal foto’s die ik die ochtend maakte aan het Malawi-meer.
TL;DR
Een zonsopgang fotograferen begin je niet bij de zonsopgang, maar eigenlijk al een uur eerder tijdens de schemer en het ‘blauwe uur’. Elke fase heeft een eigen kleurtemperatuur en sfeer. Ik zet mijn witbalans op een vaste waarde in plaats van automatisch, zoek een sterk voorwerp voor mijn compositie en reken uit hoe snel de zon opkomt op mijn breedtegraad. Bij de evenaar, zoals nu in Malawi, heb je soms maar enkele minuten. In Nederland heb je wat langer de tijd. Er zijn apps die je hiermee helpen.
Wat gebeurt er met de zon voor je hem ziet?
De meeste mensen denken dat fotograferen bij zonsopgang begint op het moment dat de zon aan de horizon zichtbaar wordt. De zon neemt echter een aanloop in grofweg vier fasen. Deze fasen voor zonsopgang zijn minimaal zo interessant. Zorg dus dat je er klaar voor bent. Ik loop deze vier fasen van de zonsopgang een voor een met je door aan de hand van wat ik die ochtend in Malawi zag gebeuren.
Astronomische schemer
Dit is de fase waarin de zon nog tussen de 12 en 18 graden onder de horizon staat. Voor je gevoel is het nog gewoon nacht, maar er is al een minieme verandering in het licht waarneembaar. Ik zag in Malawi om ongeveer 04:45 uur de eerste subtiele verandering: de sterren waren nog zichtbaar, maar de lucht bij de horizon kreeg een vaag, bijna onzichtbaar donkerblauw randje. Voor de meeste fotografen is dit nog te donker om iets zinnigs mee te doen zonder lange sluitertijden en een stevig statief. Ik gebruikte deze fase om mijn compositie te bepalen, mijn statief waterpas te zetten en mijn instellingen klaar te zetten. Niet om te fotograferen maar om mij voor te bereiden. Maar als je een creatieve foto wilt maken met sterren en een gloeiende horizon, is dit jouw moment!
Nautische schemer
Zodra de zon tussen de 6 en 12 graden onder de horizon zit, spreek je van nautical twilight. De naam komt van zeevaarders die in deze fase de horizonlijn nog net konden onderscheiden van de lucht, wat ze gebruikten om te navigeren met sterren. Voor jou als fotograaf is dit het moment waarop de lucht een diep marineblauw kleurt en de contouren van bomen, bergen of, in mijn geval, de vissersboten op het meer, zich beginnen af te tekenen tegen de lucht. Ik maakte hier een aantal van mijn favoriete beelden van die ochtend: silhouetten van vissers die hun netten uitgooiden, met een lucht die overliep van marineblauw naar een vaag paars aan de randen.
Blauwe uur
Het blauwe uur overlapt deels met de schemer, maar duurt door tot de zon nog maar enkele graden onder de horizon staat. Dit is de fase waarin steden en landschappen dat karakteristieke koele blauwe licht krijgen dat je vaak op professionele architectuurfoto’s ziet. Het licht is zacht, er zijn nauwelijks harde schaduwen. De kleurtemperatuur ligt rond de 10.000 tot 15.000 Kelvin. Bij het meer zag ik het water een metaalachtige blauwe glans krijgen, alsof iemand er een filter overheen had gelegd. Dit is ook het moment waarop kunstlicht, zoals een lantaarn op een boot of een lamp in een vissershutje, contrasteert met het koele omgevingslicht. Die combinatie van warm kunstlicht tegen een koele blauwe achtergrond is goud waard voor je compositie. Het blauwe uur duurt vrijwel nooit een uur.
Gouden uur
Dan komt het veelbesproken gouden uur, het moment waarop de zon net onder of net boven de horizon staat en het licht een warme, rood-gouden gloed krijgt met kleurtemperaturen tussen de 2000 en 3000 Kelvin. De schaduwen worden langer, zachter, en er ontstaat een driedimensionaal effect in je foto’s dat je overdag niet krijgt. In Malawi duurde deze fase acht minuten, voordat de zon volledig boven het meer stond en het licht harder en feller werd. Ik heb geleerd om in deze fase geen tijd te verspillen aan het checken van mijn scherm. Schieten, doorgaan, later beoordelen. Het gouden uur duurt vrijwel nooit een uur.
Ik maakte foto’s van drie fasen van de zon: schemer, gouden uur en zonsopgang
Automatisch witbalans is je grootste vijand
Hier gaat het vaak mis, ook bij fotografen die al jaren met een camera lopen. Je camera staat standaard op automatische witbalans, en die probeert alle kleuren neutraal te maken. Dat is precies wat je niet wilt bij een zonsopgang. Die diepe blauwe tinten van de blue hour en dat warme goud van de golden hour zijn nou net de reden dat je uit bed kwam. Filtert je camera dat weg omdat hij denkt dat het een fout in de witbalans is, dan is alles voor niets geweest.
Zet je witbalans daarom op een vaste waarde in plaats van automatisch. Voor het blauwe uur werkt een waarde rond de 4000 tot 5000 Kelvin vaak goed om die blauwe tint te versterken in plaats van te compenseren. Voor het gouden uur kun je rond de 5500 tot 6500 Kelvin gaan zitten, waardoor de camera de warme tonen niet corrigeert naar een neutraler wit. Ik schiet zelf altijd in RAW tijdens deze sessies, juist omdat ik weet dat ik in de nabewerking nog kan bijsturen als ik in het veld een verkeerde inschatting maak. Een JPEG met verkeerde witbalans is niet meer te redden zonder kleurverlies.
De valkuil van de saaie horizonfoto
We hebben het gehad over licht en het juiste moment van de dag. Maar hoe maak je die zonsopgang ook een beetje interessant om naar te kijken? Ik heb er zelf tientallen gemaakt (ik beken) en jij hebt ze vast ook weleens gezien op sociale media: een foto van een meer of zee met daarboven een halve zon, verder niets. Technisch gezien niks mis mee, maar spannend is anders. Het probleem is dat zo’n foto geen verhaal vertelt en al helemaal geen diepte heeft. Je oog heeft niets om op te rusten, geen anker in het beeld.
Bij het meer in Malawi loste ik dit op door te wachten tot de vissers naar buiten voeren met hun houten kano’s. Die boten, met hun karakteristieke vorm en de mannen erin, gaven de foto een menselijk element en een gevoel van schaal. Zonder die boten was het gewoon een mooie kleur boven water geweest. Met de boten erin werd het een verhaal over het dagelijks leven aan het meer.
Denk bij je eigen zonsopgangfoto’s aan elementen die richting, textuur of schaal toevoegen: een boom op de voorgrond, een persoon, een steiger, rotsen in het water die de zon reflecteren, een groep vogels die voorbij vliegt. De mogelijkheden zijn talloos. Plaats dat element niet in het midden van je beeld. Gebruik de regel van derden om spanning te creëren. Een silhouet van een boom links in beeld, met de zonsopgang rechts, werkt vaak beter dan een symmetrische compositie.
Vijf tips voor een sterke zonsopgang- of zonsondergangfoto
Ik geef je tot slot nog de praktische kant mee die ik zelf toepas, gebaseerd op wat werkte en wat niet in Malawi en op andere locaties.
- Reken uit hoe laat de zon opkomt op jouw locatie en wees minstens 45 minuten eerder aanwezig voor de blauwe uur. Apps zoals PhotoPills of de website timeanddate.com geven je exacte tijden per locatie.
- Zoek van tevoren een sterk voorwerp voor je compositie, zoals een boom, boot of persoon, en bepaal vooraf waar je gaat staan ten opzichte van dat element en de zon. Wil je de zon in beeld als element van je foto, of juist niet en gebruik je de zon alleen als lichtbron?
- Zet je witbalans op een vaste Kelvin-waarde in plaats van automatisch, zodat de kleuren van elke fase behouden blijven.
- Gebruik een klein diafragma, zoals f/7 – f/11, als je een sterrenflare van de zon wilt vastleggen zodra die net boven de horizon uitkomt.
- Blijf schieten tot minstens twintig minuten na zonsopgang. Het licht verandert razendsnel en juist die overgang van gouden uur naar gewoon daglicht levert verrassende beelden op.
Let ook op je eigen positie ten opzichte van de zon en je onderwerp. Sta je met de zon recht in je rug, dan krijg je een plat beeld zonder schaduwpartijen. Sta je er half tegenin, dan krijg je meer textuur en diepte, vooral in landschappen met gras, water of zand. Bij mensen als onderwerp werkt tegenlicht prachtig voor een silhouet. Gebruik anders een reflector om het gezicht toch wat licht te geven zonder de sfeer van de zonsopgang te verstoren.
Hoeveel tijd heb je?
Dit hangt af van waar op de aarde je staat. Dicht bij de evenaar, zoals in Malawi, komt de zon bijna verticaal op. De overgang van net onder de horizon naar volledig zichtbaar gaat razendsnel, ik schat vijf tot tien minuten. Ik kon de zon zien bewegen (oke, ik weet het: de Aarde beweegt, niet de zon). Verder van de evenaar, bijvoorbeeld in Nederland of Scandinavië, staat de zon schuiner ten opzichte van de horizon, waardoor de golden hour en de opkomst zelf langer duren, soms wel twintig tot dertig minuten.
Ik merkte dit zelf toen ik na Malawi terugkwam in Nederland en dacht dat ik net zo snel moest handelen als aan het meer. Dat bleek niet nodig. Ken je locatie. Reken uit met een app of tabel hoeveel tijd je hebt tussen de eerste tekenen van blauwe uur en het moment dat de zon volledig zichtbaar is. Dat scheelt je stress en gemiste shots.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen blauwe uur en gouden uur bij het fotograferen van een zonsopgang?
Welke witbalans gebruik je het beste bij het fotograferen van een zonsopgang of zonsondergang?
Hoe voorkom je een saaie foto van een zonsopgang?
Heb jij weleens een zonsopgang gefotografeerd en liep je tegen iets aan dat je niet had verwacht? Deel je ervaring en je foto’s gerust in de reacties, ik ben benieuwd naar jouw verhaal.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
