Je kent dat gevoel vast. Je loopt door een stad, ziet iets prachtigs, richt je camera en klikt. Thuis op het scherm? Een rommelig beeld met een vaag figuurtje erin. De plek was zo mooi, de sfeer zo bijzonder. Hert voelde goed. Het beeld mist alles wat je voelde. Het probleem zit niet in je camera of je onderwerp. Het probleem is dat je de verkeerde vraag stelde. Je vroeg: “Wie fotografeer ik?” In plaats van: “Waar fotografeer ik?” Die ene verschuiving in denken maakt het verschil tussen een kiekje en een beeld dat je bijblijft. Stel je voor dat je niet langer een fotograaf bent die achter mensen aanrent. Je wordt een toeschouwer in een theater die wacht tot het verhaal zichzelf ontvouwt.
TL;DR: Stop met jagen op onderwerpen. Zoek eerst een sterke locatie met goed licht en een heldere compositie. Stel je camera in, neem positie en wacht geduldig tot een passant jouw zorgvuldig gekozen decor binnenloopt. Je maakt betere straatfoto’s als je de setting belangrijker maakt dan de speler. Denk als Mondriaan, niet als Rembrandt.
Rembrandt versus Mondriaan
Als je een portret maakt van je beste vriendin, dan wil je haar zo mooi mogelijk vastleggen. Elke sproet, die lach, dat ene kuiltje in haar wang. Mooi licht. Je bent dan Rembrandt: je probeert de werkelijkheid zo getrouw en natuurlijk mogelijk op het doek te krijgen. Het onderwerp is koning. Alles in het beeld staat in dienst van dat ene gezicht. Dat is een prima manier van fotograferen.
Er is ook een compleet andere benadering die minstens zo krachtig is. Misschien wel krachtiger. Bij die aanpak verschuift je aandacht van het onderwerp naar de omgeving. Niet de persoon vertelt het verhaal. De ruimte doet dat. Het licht doet dat. De lijnen en vlakken in je beeld doen dat. Mondriaan schilderde geen portretten van mensen. Hij schilderde verhoudingen, ritmes en spanningen. Als fotograaf kun je precies hetzelfde doen. Je creëert een visueel theater waarin een voorbijganger slechts een figurant is die toevallig door jouw zorgvuldig opgebouwde scène wandelt en deze compleet maakt.
De wereld als theater
William Shakespeare schreef het al in As You Like It: “All the world’s a stage, and all the men and women merely players.” Die zin is meer dan een literaire krachtpatser. Voor straatfotografie is het een gebruiksaanwijzing. Zodra je de straat gaat zien als een podium verandert je hele werkwijze. Je stopt met rennen. Je stopt met zoeken naar interessante gezichten. In plaats daarvan ga je op zoek naar een decor. Een plek met mooi licht, sterke lijnen of een opvallend kleurvlak. Een muur die gloeit in het late middaglicht. Een steeg met een perfecte verdwijnlijn. Een bankje met een enorme lege ruimte eromheen. Die lege ruimte, die negatieve ruimte, is je beste vriend. Het is het podium waarop straks iets gaat gebeuren. De fotograaf Saul Leiter was hier een meester in. Hij fotografeerde New York alsof het een toneelstuk was dat zich achter beslagen ramen en door gekleurde reflecties afspeelde. Zijn onderwerpen waren bijzaak. Het theater was de hoofdrolspeler.
Ik merk dat deze manier van werken mij dwingt om te vertragen. Niet alleen fysiek, ook mentaal. Afgelopen week zat ik op een bankje langs een pad dat strand en winkelstraat verbindt. Matig doorgangspunt; genoeg mensen en genoeg rust. Mijn eerste impuls was om meteen te gaan schieten. Dat deed ik niet. Ik ging zitten en keek tien minuten om mij heen. Hoe bewogen mensen zich door die ruimte? Waar viel het licht? Hoe tekenden de schaduwen zich af op het pad? Welke vlakken zag ik in mijn beeldkader? Ik heb altijd even nodig om te begrijpen hoe een plek ‘werkt’. Pas na een minuut of tien begon ik mijn compositie te zien. Een groot vlak podium links, het smalle pad voor mij met bankjes, een stuk lucht met mooie wolken erboven. Rechts een stuk flat. Links duinen. Vlakken, contrast. Mondriaan zou trots zijn geweest.
Positie kiezen en dan wachten
Toen het decor stond in mijn hoofd, stelde ik mijn camera in. Handmatige focus op een vaste afstand, ergens halverwege het pad. Belichting ingesteld op het licht dat op dat punt viel. Diafragma dicht genoeg voor voldoende scherptediepte, zodat ik niet hoefde te focussen als het moment kwam. Ik gebruikte zonefocus, een techniek waarbij je op een bepaalde afstand scherpstelt en vertrouwt op je scherptediepte om alles binnen een zone scherp te krijgen. Mijn camera lag op mijn schoot, klaar. Ik was een visser met het aas in het water. Nu moest de vis nog happen.
En dat is precies waar geduld om de hoek komt kijken. Je zit daar op dat bankje en er lopen mensen voorbij. De meesten zijn niet interessant. Iemand met een boodschappentas, een stel dat op hun telefoon staart, een kind op een step. Allemaal prima, maar geen van hen voegt iets toe aan jouw theater. Je wacht. Je wacht op de persoon die het beeld compleet maakt. En die herken je meteen. Een man met een sigaar. Een silhouet met een wapperende jas. Een fietser die precies door je lichtstrook rijdt. Het voelt als vissen, als mediteren, als wachten op een bus die misschien niet komt. Soms duurt het vijf minuten. Soms een half uur. Soms gebeurt het helemaal niet en ga je weg met lege handen. Dat hoort erbij. De Amerikaanse fotograaf Joel Meyerowitz zei het mooi: “You have to be patient. Photography is really about waiting.” Die uitspraak vat het perfect samen.
Je theater lezen als een boek
Het klinkt simpel: zoek een mooie plek, ga zitten, wacht. In de praktijk is het lastiger dan het lijkt. Het begint bij het leren lezen van een omgeving. Niet als toerist die denkt “oh wat leuk”, maar als regisseur die een locatie scout. Ik let op een paar dingen tegelijk. Eerst het licht. Waar komt het vandaan? Hoe hard is het? Zijn er schaduwen die interessante vormen maken? Dan de lijnen. Zijn er diagonalen die het oog leiden? Een hek, een stoeprand, een rij lantaarnpalen? Vervolgens de vlakken. Welke grote kleurvlakken zie ik? Een witte muur, een donkere deuropening, een stuk gras? Die vlakken vormen de basis van je compositie. Tot slot kijk ik naar de “verkeersstromen”. Waar lopen mensen? Waar staan ze stil? Waar is een natuurlijk kruispunt? Op dat kruispunt stel ik scherp, want daar is de kans het grootst dat iemand precies op de juiste plek staat.
Dit is geen trucje dat je in een middag leert. Het is een manier van kijken die je langzaam ontwikkelt. De eerste keer dat je het probeert, voel je je waarschijnlijk een beetje belachelijk. Je zit op een bankje naar niks te staren terwijl iedereen om je heen druk bezig is. Prima. Laat ze druk zijn. Jij bent bezig met iets anders. Jij bestudeert het theater. Henri Cartier-Bresson, de godfather van de straatfotografie, noemde dit het “decisive moment”. Hij bedoelde niet alleen het moment van klikken. Hij bedoelde ook alle momenten daarvoor: het observeren, het begrijpen, het anticiperen. Het klikken zelf duurt een fractie van een seconde. Al het werk zit in de voorbereiding. Op de website van Magnum Photos kun je zijn werk bestuderen. Let eens op hoeveel van zijn beroemde beelden een sterk decor hebben met een bijna toevallige menselijke aanwezigheid erin.
De figurant maakt het beeld af
Hier zit een subtiel maar belangrijk punt. De persoon in je beeld is niet onbelangrijk. Integendeel. Zonder die ene figuur heb je een mooie architectuurfoto, meer niet. De figurant is het element dat spanning brengt, dat schaal geeft, dat een verhaal suggereert. Het verschil is dat je niet begint bij die persoon. Je begint bij het decor en je laat de persoon erin verschijnen. Dat onderscheid klinkt klein, maar het verandert alles aan je werkwijze. Je jaagt niet meer. Je vangt. Het is het verschil tussen een leeuw die achter een gazelle aanrent en een spin die een web weeft en wacht. Beide vangen hun prooi. De spin doet het met meer elegantie en minder energieverspilling. Op dat bankje aan het strandpad merkte ik dat ik ontspannen raakte. Geen stress om het perfecte moment te missen. Het theater stond er. Het licht was goed. De compositie klopte. Het enige wat ontbrak was een acteur. En acteurs komen altijd. Het is een doorgaand pad. Geduld is het enige wat je nodig hebt.
Toen het moment kwam, was het bijna anticlimactisch. Een man met een sigaar bracht spullen heen en weer. Het was zo’n iconisch figuur dat ik helemaal blij werd van binnen. Als een uitroepteken aan het einde van een zin die al geschreven was. Dat gevoel is verslavend. Je hebt niet gejaagd, niet twintig frames per seconde afgevuurd in de hoop dat er eentje bij zit. Je hebt één bewuste keuze gemaakt en die keuze was het decor. De rest volgde vanzelf.
Jouw beurt om regisseur te worden
Pak je camera morgen mee naar een plek die je kent. Een plein, een steeg, een park. Ga niet lopen. Ga zitten. Kijk vijf minuten zonder je camera op te pakken. Bestudeer het licht, de lijnen, de vlakken. Zoek het theater. Stel dan je camera in op een vaste afstand en een vaste belichting. En wacht. Wacht tot iemand jouw podium betreedt en het verhaal vertelt dat jij al had geschreven. Je zult merken dat deze aanpak je dwingt om bewuster te kijken. Niet sneller, niet technischer, niet met duurdere apparatuur. Gewoon bewuster. En dat is precies wat een goed beeld onderscheidt van een snapshot. Niet de camera, niet het onderwerp, niet de nabewerking. Het bewustzijn waarmee je keek voordat je klikte. De wereld is een theater. Jij bent tegelijk de regisseur en de eerste toeschouwer. Ga op zoek naar jouw podium en laat me weten wat er gebeurde.
Veelgestelde vragen
Welke brandpuntsafstand werkt het beste voor deze aanpak?
Hoe weet ik of een locatie geschikt is als theater voor straatfotografie?
Wat als er niemand komt die het beeld compleet maakt?
Heb jij weleens een beeld gemaakt waarbij de omgeving belangrijker was dan de persoon erin? Deel je ervaring hieronder, ik ben benieuwd naar jouw theater.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
