Joel Meyerowitz fotografeert geen gebouwen, hij fotografeert hoe de lucht aanvoelt

Er is een foto van Joel Meyerowitz genaamd ‘Dune Grass House’ uit 1984. Het is een half uit beeld gesneden huis. Als je die foto instuurde naar een willekeurige fotoclub, zouden ze je vriendelijk maar beslist uitleggen dat je hem verkeerd hebt gekaderd. Het huis staat te ver naar de rand. Er is te veel lucht. Er klopt iets niet. En toch is die foto precies goed. Niet ondanks die keuzes, maar dankzij zijn keuze. Meyerowitz fotografeert geen huizen. Hij fotografeert hoe het voelt om op een winderige zomermiddag op Cape Cod te staan met de Atlantische Oceaan vlak achter je rug en het gevoel dat alles elk moment kan wegwaaien. Dat is een heel ander vak. En het is precies wat hem onderscheidt van bijna iedereen die een camera oppakt.

Wie is Joel Meyerowitz?

Joel Meyerowitz werd geboren in 1938 in de Bronx, New York. Hij studeerde schilderkunst en grafisch ontwerp aan de Ohio State University en werkte daarna als art director in de reclamewereld. Dat veranderde in 1962 toen hij Robert Frank zag werken op straat in New York. Frank fotografeerde met een kleine camera, razendsnel en intuïtief. Meyerowitz was zo onder de indruk dat hij diezelfde dag een camera kocht en nooit meer stopte. Binnen een jaar had hij zijn baan opgegeven. Dat is het soort bekering waar je normaal niet zo snel in gelooft, maar in zijn geval klopt het gewoon.

In die vroege jaren werkte hij in zwart-wit op straat in de traditie van Henri Cartier-Bresson en Garry Winogrand. Snel, dichtbij, instinctief. Hij fotografeerde New York met een 28mm lens, zo dicht op zijn onderwerpen dat je bijna de hitte van de stoep kunt voelen. Maar halverwege de jaren zestig begon hij ook kleur te gebruiken op een moment dat kleur in de serieuze fotografie nauwelijks werd geaccepteerd. Kleur was voor reclame, voor tijdschriften, voor toeristen. Niet voor kunst. Meyerowitz dacht daar anders over. Hij zag kleur niet als decoratie maar als informatie. De kleur van een lucht op een specifiek moment vertelt je iets wat je in zwart-wit gewoon kwijtraakt. Dat inzicht zou zijn hele carrière bepalen.

In de jaren zeventig begon hij te werken met een grootformaat camera op een statief, een complete ommezwaai van zijn eerdere straatwerk. Hij trok naar Cape Cod in Massachusetts, een schiereiland aan de rand van de Atlantische Oceaan en maakte daar jaar na jaar foto’s met een 8×10 inch grootformaat camera. Langzaam, weloverwogen, met negatieve films die zo groot zijn dat je de korrel nauwelijks ziet. Het resultaat was een serie foto’s die de sfeer van dat stuk kust zo precies vastlegden dat je er bijna naar toe wilt rijden. Zelfs als je er nog nooit bent geweest.

Wat zijn foto’s zo bijzonder maakt

De meeste fotografen maken foto’s van dingen. Een gebouw, een persoon, een landschap. Dat is logisch. Dat is ook wat je leert als je voor het eerst een camera oppakt: zoek een onderwerp, kadreer het, druk af. Meyerowitz doet iets anders. Hij maakt foto’s van hoe het voelt om ergens te zijn. Dat klinkt vaag maar het is eigenlijk heel concreet als je zijn werk bekijkt.

Neem zijn foto van een waslijn, lakens wapperend in de wind. Meyerowitz gebruikte een langzame sluitertijd zodat de lakens bewegen in het beeld. Die bewegingsonscherpte is geen technische fout. Het is de wind. Je kunt hem bijna horen, dat klapperende, krakende geluid van droog katoen in een zomerbries. Met een snelle sluitertijd had je scherpe lakens gehad. Nette foto. Maar geen wind. En dus geen gevoel. Dat is het verschil tussen een foto van een ding en een foto van een ervaring.

Of kijk naar zijn foto van een wegrestaurant in de schemering. De lucht heeft die specifieke kleur die je alleen ziet in de twintig minuten tussen zonsondergang en volledige duisternis. Fluorescerend geel van de reclame tegen paarsroze lucht. Meyerowitz fotografeerde dit in kleur, en dat is geen toeval. In zwart-wit verdwijnt precies het element dat de foto zijn gevoel geeft. De kleur is het gevoel. Daarna maakte hij een tweede foto van hetzelfde restaurant, maar nu dichterbij, zodat het menu in beeld komt. Ineens is het een foto van een gebouw. Het licht is hetzelfde. De tijd van de dag is hetzelfde. Maar het gevoel is weg. Eén stap dichterbij, en de sfeer verdampt.

Dat is de kern van zijn werk: elke technische keuze staat in dienst van een gevoel dat hij van tevoren heeft benoemd. Hij loopt rond, kijkt, en zoekt naar een woord voor wat hij ervaart. Misschien is het: het is winderig vandaag. Of: de avond begint te bruisen. Zodra hij dat woord heeft, weet hij wat hij moet doen. Welke sluitertijd. Welke afstand. Wat hij in het kader laat en wat niet. Het woord is het kompas. De camera is het gereedschap.

De grootformaat camera en hoe hij ermee werkt

Meyerowitz werkte op Cape Cod met een Deardorff 8×10 inch grootformaat camera op een statief. Dat is een camera die eruitziet als iets uit de negentiende eeuw, en dat klopt ook een beetje. Je plaatst hem op een statief, trekt een zwart doek over je hoofd om het achterpaneel te bekijken, stelt scherp op het matglas, plaatst een filmhouder en maakt één foto per keer. Geen burst mode. Geen live view. Geen tweede kans zonder een nieuwe filmhouder te laden.

Voor zijn vroege straatwerk gebruikte hij een Leica M met een 28mm lens, soms ook een 35mm. Snel, licht, onopvallend. Dat zijn twee compleet verschillende gereedschappen voor twee compleet verschillende manieren van kijken. De Leica voor het instinctieve, het spontane, het moment dat voorbijvliegt. De Deardorff voor het contemplatieve, het weloverwogen, de foto die al bestaat voordat je op de ontspanner drukt.

Voor zijn Cape Cod werk gebruikte hij Kodak Ektachrome en Kodak Portra filmtypen, afhankelijk van het gewenste resultaat. Ektachrome geeft verzadigde kleuren met een koelere toon. Portra is warmer en heeft een fijnere korrel. Beide films reageren anders op het specifieke licht van Cape Cod, dat beroemd is om zijn helderheid door de nabijheid van de oceaan. Het licht weerkaatst van het water en geeft alles een kwaliteit die je op het vasteland zelden ziet. Meyerowitz kende dat licht zo goed dat hij precies wist welke film hij op welk moment nodig had.

Zijn belichtingskeuzes waren bewust en functioneel. Langzame sluitertijden voor beweging en wind. Kleine diafragma’s voor maximale scherpte van voor tot achter in het beeld, iets wat je met een grootformaat camera prachtig kunt bereiken. En hij fotografeerde veel in de schemering, dat korte venster van licht dat te donker is voor de meeste fotografen maar precies goed voor Meyerowitz. Die schemering heeft een kleur die geen enkel ander moment van de dag heeft, en hij wist dat beter dan wie ook.

Camera-instellingen om zijn stijl te benaderen

Je hoeft geen 8×10 camera te kopen om iets van zijn aanpak mee te nemen. Ik fotografeer zelf met een middenformaatcamera en merk dat de principes precies hetzelfde werken. Het gaat niet (meer) om het formaat maar om de intentie. Hier zijn de instellingen die helpen om zijn benadering te begrijpen:

• Sluitertijd: gebruik 1/30 tot 1/8 seconde als er beweging is die je wilt tonen, zoals wind in bomen, water of stof. Dat is lang genoeg voor zichtbare bewegingsonscherpte maar kort genoeg om de rest van het beeld scherp te houden als je een statief gebruikt.
• Diafragma: werk op f/8 tot f/16 voor maximale scherpte van voor tot achter. Meyerowitz wil dat je de hele scène ziet, niet één punt van aandacht met een wazige achtergrond.
• ISO: zo laag als mogelijk, ISO 100 als het kan. Dat geeft je de fijnste korrel en de meest accurate kleuren. Op film betekende dat Kodak Portra 160 of Ektachrome 100.
• Kleur: fotografeer in kleur als kleur informatie draagt. Schakel niet gedachteloos naar zwart-wit omdat dat serieuzer lijkt. Vraag jezelf af of de kleur van de lucht, het licht of de omgeving bijdraagt aan wat je wilt overbrengen.
• Compositie: laat ruimte in het kader. Meyerowitz snijdt niet alles strak bij. Die ruimte geeft een gevoel van stilte, van ademruimte, van een plek die bestaat buiten het kader.
• Moment: fotografeer in de schemering, niet alleen in het uur voor zonsondergang. De twintig minuten na zonsondergang geven een licht dat je overdag nooit krijgt.

De mindset: eerst een woord, dan een foto

Dit is het deel waar fotografen afhaken, en ik begrijp waarom. Het klinkt zweverig. Maar het is het meest praktische advies dat ik ooit heb gehoord over fotografie. Meyerowitz begint niet met zijn camera. Hij begint met een woord. Of een zin. Iets wat beschrijft hoe een plek aanvoelt op dat specifieke moment. Misschien is het: het is onrustig hier vandaag. Of: alles is stil na de regen. Of: de avond voelt zwaar en warm.

Zodra je dat woord hebt, verandert alles. Ineens weet je of je dichter bij moet gaan staan of verder weg. Of je een snelle of langzame sluitertijd nodig hebt. Of kleur werkt of zwart-wit beter past. Zonder dat woord gok je. Met dat woord maak je keuzes. En het verschil tussen gokken en kiezen is precies het verschil tussen een foto die je moet uitleggen en een foto die zichzelf uitlegt.

Meyerowitz zei het zelf in een interview met Magnum Photos: “Photography is about finding out what can happen in the frame when you put your ideas to work.” Dat is een zin die ik graag citeer omdat hij precies beschrijft wat er mis is met de meeste fotografie-adviezen. Die gaan over wat je moet doen. Meyerowitz gaat over wat je wilt overbrengen. Dat is een fundamenteel ander vertrekpunt.

Het probleem dat de meeste fotografen kennen is dit: je staat ergens en je voelt iets. De lucht is mooi. De sfeer is goed. Je maakt een foto. Thuis bekijk je hem en hij klopt niet. Niet omdat de camera kapot is, maar omdat je werd overweldigd door alles wat je zintuigen registreerden op dat moment. De geur van zout water. De temperatuur. Het geluid van golven. De camera vangt dat allemaal niet. Alleen het beeld. En als het beeld niet bewust is samengesteld om dat gevoel over te brengen, verdwijnt het gevoel. Wat overblijft is een foto van een plek. Niet een foto van hoe die plek aanvoelde.

De oplossing is simpel maar vergt oefening. Sta stil. Kijk. Benoem wat je voelt in één zin. Kijk dan door de zoeker en vraag jezelf: doet wat ik zie recht aan die zin? Als het antwoord nee is, verander dan iets. Ga dichterbij of verder weg. Wacht op een andere lichtval. Pas je sluitertijd aan. Doe dit totdat het antwoord ja is. Dan druk je af.

Zijn bekendste foto’s en wat ze je leren

Meyerowitz heeft een indrukwekkend oeuvre opgebouwd over meer dan zestig jaar. Maar een paar foto’s en series springen er echt uit, zowel vanwege hun kwaliteit als vanwege wat ze je kunnen leren als fotograaf.

De serie Cape Light uit 1978 is zijn meest invloedrijke werk. Het is een collectie foto’s van Cape Cod in Massachusetts, gemaakt over meerdere zomers met zijn grootformaat camera. De foto’s tonen veranda’s in het avondlicht, verlaten straten, mensen op het strand, huizen die half uit beeld vallen. Wat ze gemeen hebben is een specifieke kwaliteit van licht die je alleen op Cape Cod vindt, en een gevoel van zomerse traagheid dat je bijna kunt ruiken. Cape Light is een van de meest verkochte fotoboeken aller tijden en wordt nog steeds herdrukt.

Na de aanslagen van 11 september 2001 was Meyerowitz een van de weinige fotografen die toegang kreeg tot Ground Zero. Hij documenteerde de nasleep gedurende negen maanden. Die foto’s werden gepubliceerd in het boek Aftermath. Het is een serie die volledig anders is dan zijn Cape Cod werk, maar dezelfde aanpak toont: hij fotografeert niet het puin maar de sfeer van verlies, van stilte, van wat er niet meer is. Dat is een technisch en emotioneel enorm moeilijke opgave, en hij slaagt er volledig in.

Zijn vroege straatfotografie uit de jaren zestig en zeventig, gebundeld in Bystander: A History of Street Photography dat hij co-schreef met Colin Westerbeck, toont een andere kant van zijn werk. Hier is hij snel, grappig, vol energie. Een vrouw die lacht op straat. Twee mensen die elkaar net missen. Een kind dat rent. Dezelfde intentie als zijn latere werk, maar een compleet andere uitvoering.

Fotoboeken van Joel Meyerowitz

• Cape Light (1978) — De serie die hem beroemd maakte. Grootformaat kleurenfoto’s van Cape Cod die het licht en de sfeer van die plek vastleggen zoals niemand voor hem had gedaan. Nog steeds het beste startpunt als je zijn werk wilt leren kennen.
• St. Louis and the Arch (1980) — Een documentaire serie over de stad St. Louis en de beroemde Gateway Arch. Meyerowitz fotografeerde de stad en haar bewoners met dezelfde aandacht voor sfeer en licht als in zijn Cape Cod werk.
• Wild Flowers (1983) — Een kleinere serie over wilde bloemen, gemaakt met zijn grootformaat camera. Minder bekend maar fotografisch bijzonder interessant vanwege de manier waarop hij kleur en licht gebruikt op een schijnbaar eenvoudig onderwerp.
• Redheads (1991) — Een portrettenserie van mensen met rood haar. Klinkt simpel, maar de serie is een meditatie over kleur, identiteit en hoe een enkel visueel kenmerk mensen verbindt en onderscheidt.
• Aftermath (2006) — Zijn documentatie van Ground Zero na 11 september. Negenmaanden werk op een plek die voor bijna iedereen gesloten was. Zwaar, maar onmisbaar.
• Bystander: A History of Street Photography (1994) — Co-geschreven met Colin Westerbeck. Een historisch overzicht van straatfotografie met zijn eigen werk als rode draad. Uitstekend referentieboek.
• Joel Meyerowitz: Where I Find Myself (2016) — Een retrospectief van zijn volledige carrière. Van vroege straatfotografie tot zijn meest recente werk. Als je één boek wilt kopen om zijn hele ontwikkeling te begrijpen, is dit het.
• Morandi’s Objects (2015) — Een serie geïnspireerd op het werk van de Italiaanse schilder Giorgio Morandi. Meyerowitz fotografeerde stillevens van alledaagse objecten met een aandacht voor licht en compositie die direct teruggaat op Morandi’s schilderijen.

Wat Meyerowitz wil overbrengen

Meyerowitz wil je meenemen naar een plek zonder dat je er geweest bent. Niet door je een prentbriefkaart te geven van vuurtorens en vissersbootjes, maar door je de smaak van de plek te geven. Het licht van een specifieke avond. De wind die je voelt in een foto van bewegende lakens. De stilte van een straat nadat iedereen naar binnen is gegaan. Dat is wat hij flavor noemt, en het is een woord dat ik sindsdien niet meer kwijt kan.

Flavor is wat de kijker krijgt. Het gevoel is van de fotograaf. De kunst is om dat private gevoel om te zetten in iets wat een vreemde kan proeven. Dat lukt alleen als je bewust kiest. Niet als je gewoon afdruk omdat het licht mooi is. Het licht kan prachtig zijn en de foto kan toch niets overbrengen als je niet weet wat je wilt zeggen. En het licht kan matig zijn en de foto kan toch perfect zijn als je precies weet welke keuzes je moet maken om het gevoel over te brengen.

Ik denk dat dit ook verklaart waarom zijn portretten zo anders aanvoelen dan de meeste portretfoto’s. In zijn portretwerk, zoals de Redheads-serie, fotografeert hij mensen niet als objecten maar als dragers van een gevoel. De kleur van hun haar is niet een eigenschap die hij documenteert. Het is een verbinding die hij legt. Tussen mensen die niets gemeen hebben behalve die ene kleur, en die daardoor toch iets delen. Dat is een portret dat meer zegt dan een scherp gezicht in goed licht.

Als er één ding is dat ik heb meegenomen uit het bestuderen van zijn werk, dan is het dit: een foto hoeft niet alles te laten zien om alles over te brengen. Het huis dat half uit beeld valt op Cape Cod laat je meer voelen dan een foto waarbij het huis netjes in het midden staat. De ruimte die je weglaat is even belangrijk als wat je erin laat. En dat is een les die je kunt toepassen met elke camera, op elke plek, op elk moment van de dag.

Heb jij weleens geprobeerd een gevoel te fotograferen in plaats van een ding? Wat was het gevoel dat je wilde overbrengen en hoe pakte je dat aan? Deel het in de reacties, ik ben benieuwd wat jouw aanpak was.

jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.