Er zijn fotografen die mooie plaatjes maken. En dan is er Sally Mann. Ze fotografeerde haar eigen kinderen spelend in de modder, met wonden, met sigaretten, in poses die ouders doen opschrikken en critici doen zwijgen. Haar werk is tegelijk teder en ongemakkelijk, poëtisch en rauw, tijdloos en controversieel. Als je haar foto’s voor het eerst ziet, weet je niet of je ze prachtig of confronterend moet vinden. Dat gevoel, dat is precies waar ze op mikt. Lees verder en je kijkt nooit meer op dezelfde manier naar een portret.
TL;DR
Sally Mann is een Amerikaanse fotografe die bekendstaat om haar emotioneel geladen, analoge beelden van het Amerikaanse Zuiden, haar kinderen en de menselijke vergankelijkheid. Ze werkt met een grote houten 8×10-inch grootbeeldcamera, natte collodiumplaten en beschadigde lenzen. Haar stijl kenmerkt zich door zachte focus, hoge contrasten, organische vlekken en een tijdloze sfeer. Wie haar stijl wil nabootsen, heeft geduld, een donkere kamer en bereidheid om het perfecte los te laten nodig.
Wie is Sally Mann?
Sally Mann werd in 1951 geboren in Lexington, Virginia, in het hart van het Amerikaanse Zuiden. Ze groeide op in een artistiek milieu: haar vader was arts en amateur-kunstenaar, haar moeder runde een boekwinkel. Dat verklaart misschien waarom Mann nooit bang was voor het ongemakkelijke snijvlak tussen kunst en leven. Ze studeerde fotografie aan het Hollins College en ontwikkelde zich al vroeg tot een fotografe die weigerde lief te zijn.
Haar eerste serieuze werk, Twelve by Twelve uit 1983, toonde al haar interesse in de complexe verhouding tussen mensen en hun omgeving. Maar het was At Twelve: Portraits of Young Women uit 1988 dat haar voor het eerst op de kaart zette. Daarin fotografeerde ze twaalfjarige meisjes op het moment dat de kindertijd overgaat in iets anders. Ongemakkelijk? Jazeker. Maar ook onvergetelijk eerlijk.
De echte doorbraak, en meteen de grootste controverse uit haar carrière, kwam met Immediate Family in 1992. Een reeks beelden van haar drie kinderen, Emmett, Jessie en Virginia, op hun zomerse speelterrein in Virginia. De foto’s zijn tegelijk idyllisch en verontrustend. Kinderen met bloedende knieen, slapend in rare houdingen, starend in de camera met een blik die veel ouder lijkt dan hun leeftijd. Het Amerikaanse publiek was verdeeld. Time Magazine noemde haar een van de vijf belangrijkste fotografen van Amerika. Anderen beschuldigden haar van exploitatie van haar eigen kinderen. Mann zelf reageerde laconiek: de kinderen hadden inspraak in welke foto’s werden gepubliceerd.
Wat Sally Mann’s foto’s zo bijzonder maakt
De kracht van Sally Mann zit niet in technische perfectie. Integendeel. Ze gebruikt bewust beschadigde lenzen, verouderde chemicaliën en gebrekkige platen. Het resultaat zijn beelden met vignetting, lensflares, vlekken en een zachte focus aan de randen die een schilderij doet denken. Waar de meeste fotografen streven naar scherpte en helderheid, zoekt Mann de imperfectie op als expressief middel.
Haar composities zijn doordacht maar nooit stijf. Ze werkt met beschikbaar licht, vrijwel altijd buiten, in het harde zuidelijke zonlicht of in de schaduw van Virginia’s bossen. Dat licht geeft haar beelden een dramatisch contrast dat tegelijk zwaar en licht aanvoelt. De zwart-witfotografie versterkt dit: geen afleidende kleuren, alleen toon, textuur en emotie.
Wat me persoonlijk altijd treft in haar werk is de manier waarop ze stilte fotografeert. Niet de afwezigheid van geluid, maar die specifieke stilte die je voelt vlak voor iets verandert. Een kind dat naar de camera kijkt alsof het een geheim weet. Een landschap dat eruitziet alsof er iets is gebeurd maar je niet weet wat. Mann noemt dit zelf “de fotografie van het gevoel” en dat is precies wat het is.
De apparatuur van Sally Mann
Sally Mann werkt hoofdzakelijk met een 8×10-inch grootbeeldcamera op een statief. Dat is een houten, blaasbalg-camera die je misschien kent uit negentiende-eeuwse portretstudie’s. Groot, zwaar, traag. Maar juist die traagheid dwingt tot nadenken. Je kunt niet snel vijftig plaatjes schieten en hopen dat er één goed bij zit. Elke opname is een bewuste keuze.
Voor haar vroegere werk gebruikte ze gewone zwart-witfilm, maar vanaf de serie Deep South (1996) en later What Remains (2003) stapte ze over op het natte collodiumproces. Dat is een negentiende-eeuwse techniek waarbij je een glasplaat of tinnen plaat bedekt met collodium, die dompelt in zilvernitraatoplossing, de opname maakt en de plaat direct ontwikkelt voor ze droogt. Je hebt letterlijk een donkere kamer bij je in het veld nodig. Mann heeft een omgebouwde bestelbus als mobiel lab.
De lenzen die ze gebruikt zijn oud en optisch imperfect. Ze haalt ze op vlooienmarkten en veilingen. Sommige hebben scheuren, stofdeeltjes of beschadigingen die zorgen voor die karakteristieke zwevende, dromerige kwaliteit aan de randen van haar beelden. Ze beschouwt die gebreken als deel van het verhaal dat ze vertelt.
Camera-instellingen en mindset om haar stijl na te bootsen
Je hoeft geen 8×10-camera en een laboratoriumbus te hebben om iets van Manns aanpak te lenen. Maar je moet wel bereid zijn om anders te denken over perfectie. Begin met het vertragen van je werkproces. Stel jezelf een limiet: maximaal tien opnames per sessie. Dat klinkt weinig, maar het dwingt je om écht te kijken voor je op de knop drukt. Gebruik een statief, ook als het niet per se nodig is. Die kleine vertraging verandert je houding ten opzichte van het moment.
Fotografeer in zwart-wit, bij voorkeur op film als je die kans hebt. Ilford HP5 of Kodak Tri-X geven je een korrel en een toonbereik dat digitaal moeilijk te evenaren is. Stel je camera in op een lagere ISO (400 is prima) en gebruik een grotere diafragmaopening voor ondiepe scherptediepte. Een 50mm of 85mm lens op een fullframe camera geeft je een perspectief dat vergelijkbaar is met wat Mann bereikt met haar grootbeeldcamera.
Gebruik beschikbaar licht, maar zoek het zijlicht op. Dat harde, schuin invallende licht van de middag dat schaduwen werpt en textuur accentueert. Mann vermijdt de zachte ochtend- en avondlichten die iedereen mooi vindt. Ze werkt liever met licht dat een beetje meedogenloos is.
En dan de mindset. Dit is het deel dat moeilijker te kopiëren is dan een camerainstelling. Mann fotografeert mensen die ze kent en vertrouwt, in omgevingen die ze door en door kent. Ze bouwt geen sfeer op voor de camera, ze wacht tot de sfeer er al is. Dat vraagt geduld. Heel veel geduld. En de bereidheid om tien sessies te hebben waarin niets klopt, zodat de elfde sessie iets oplevert dat je niet had kunnen plannen. Sally Mann zei ooit: “The good pictures come from the intensity of the relationship.” Je kunt haar techniek nabootsen, maar haar beelden ontstaan uit jarenlange vertrouwdheid met haar onderwerpen. Dat is niet te simuleren met een preset of een filter. Fotografeer mensen die je al kent, op plekken die je al kent, en laat de camera registreren wat er al is.
De grote series van Sally Mann en wat ze zeggen
Na Immediate Family bleef Mann niet stilstaan bij het succes of de controverse. Ze verschoof haar blik naar het landschap van het Amerikaanse Zuiden. In Deep South fotografeerde ze verlaten plantages, moerassen en de sporen van de burgeroorlog in het landschap van Virginia en Mississippi. Geen mensen, maar een landschap vol geschiedenis en gewicht. De natte collodiumtechniek past hier perfect: die vlekken en beschadigingen lijken op de littekens in de aarde zelf.
Met What Remains ging ze nog verder. Ze fotografeerde de menselijke vergankelijkheid letterlijk: lichamen in verschillende stadia van ontbinding op een forensisch onderzoeksterrein in Tennessee, skeletten, en de plek op haar eigen boerderij waar haar paard begraven lag. Klinkt morbide. Is het ook, een beetje. Maar de beelden zijn zo stil en zo mooi dat je vergeet wat je eigenlijk kijkt. Dat is het ongemakkelijke talent van Sally Mann.
Haar meest persoonlijke werk is misschien Proud Flesh (2009), een reeks naaktfoto’s van haar man Larry Mann, die lijdt aan spierdystrofie. Intiem, kwetsbaar, liefdevol en confronterend tegelijk. Precies zoals al haar werk.
De fotoboeken van Sally Mann
- At Twelve: Portraits of Young Women (1988) — Portretten van twaalfjarige meisjes op de drempel van de volwassenheid. Eerlijk, scherp en ongemakkelijk mooi.
- Immediate Family (1992) — Het boek dat haar beroemd en berucht maakte. Zomerse beelden van haar drie kinderen in Virginia, ergens tussen idylle en onrust.
- Still Time (1994) — Een overzicht van vroeger werk, met portretten en landschappen die de basis legden voor haar latere stijl.
- Deep South (2005) — Landschappen van het Amerikaanse Zuiden met het natte collodiumproces, vol geschiedenis en melancholie.
- What Remains (2003) — Haar meest confronterende werk over vergankelijkheid, dood en de sporen die lichamen achterlaten in de aarde.
- Proud Flesh (2009) — Een intieme reeks naaktfoto’s van haar man Larry, die spierdystrofie heeft. Liefde en kwetsbaarheid in zwart-wit.
- Hold Still: A Memoir with Photographs (2015) — Haar autobiografie, verweven met foto’s en familiegeschiedenis. Winnaar van de National Book Award. Een must-read voor iedereen die haar werk wil begrijpen.
Wat wil Sally Mann overbrengen?
Als ik Mann’s werk in één zin zou moeten samenvatten, dan is het dit: ze fotografeert wat er echt is, ook als dat ongemakkelijk is. Ze gelooft dat schoonheid en pijn niet tegengesteld zijn, maar verweven. Haar beelden weigeren je te troosten. Ze stellen je vragen in plaats van antwoorden te geven.
Sally Mann werkt vanuit een diepe verbondenheid met het Amerikaanse Zuiden, met zijn complexe geschiedenis van geweld, schoonheid, ras en vergankelijkheid. Dat is geen decoratieve achtergrond voor haar beelden, het is de inhoud ervan. Je kunt haar foto’s niet los zien van de plek waar ze gemaakt zijn en de geschiedenis die die plek draagt.
Meer lezen over haar werk? Op de website van Gagosian Gallery vind je een uitgebreid overzicht van haar series en tentoonstellingen. En haar autobiografie Hold Still is, zonder overdrijving, een van de beste boeken over fotografie die ik ooit heb gelezen. Niet omdat het techniek uitlegt, maar omdat het laat zien hoe een fotograaf denkt en voelt en twijfelt.
Veelgestelde vragen
Waarmee is Sally Mann het meest bekend
Welke camera en techniek gebruikt Sally Mann
Hoe kan ik de stijl van Sally Mann nabootsen als beginner
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
