Het is zonsondergang op het San Marcoplein in Venetië. Je tilt je camera op en maakt precies dezelfde foto die 47 miljoen toeristen vóór jou ook al maakten. In de verte de San Marco, de kathedraal van Venetië en daarnaast de Campanile. Je post hem op Instagram en krijgt 23 likes van vrienden die exact dezelfde foto al 200 keer voorbij zagen scrollen. Het is tijd om je ansichtkaartreflex af te leren. Niet omdat die foto’s lelijk zijn. Ze zijn prima. Ze zijn netjes. Ze zijn ook volstrekt inwisselbaar en saai. Inwisselbaar is het tegenovergestelde van creativiteit.
TL;DR: Je maakt betere foto’s zodra je stopt met het kopiëren van het plaatje dat iedereen al kent. Creatieviteit in fotografie begint niet bij nieuwe apparatuur, het begint bij anders kijken. Fotografeer niet het onderwerp zelf, maar vormen, licht, structuren en gevoel. Doe een stap terug, kijk omhoog, kijk naar beneden, zoek de schaduw op een verweerde muur. Dat klinkt vaag, maar in dit artikel maak ik het heel concreet.
Het ansichtkaartreflex
Ik noem het de ansichtkaartreflex. Je ziet iets moois en je fotografeert het op de meest voorspelbare manier. Frontaal. Ooghoogte. Alles er netjes op. Dat is niet fotograferen, dat is documenteren. Het verschil? Een documentatiefoto zegt: “Ik was hier.” Een goede foto zegt: “Zo voelde het hier.” Die nuance is klein in woorden maar enorm in beeld. De Britse fotograaf Martin Parr heeft daar iets prachtigs mee gedaan. Hij fotografeert niet het monument. Hij fotografeert de mensen die het monument fotograferen. Hij doet letterlijk een stap achteruit en legt het ritueel vast. Dat is creatieviteit in de puurste vorm: je kiest een ander perspectief op iets wat iedereen al gezien heeft. Parr zei ooit in een interview met de Guardian: “I’m always on the lookout for the ordinary, because the ordinary is actually extraordinary.”
Je fotografeert een idee, niet een onderwerp
Hier zit de crux. Als je een boom fotografeert, fotografeer je meestal het idee van een boom. Je kent het plaatje: stam in het midden, kruin erboven, lucht erachter. Klik. Klaar. Je hebt een boom vastgelegd die eruitziet als het emoji-boompje op je telefoon. Probeer dit eens. Loop naar diezelfde boom en ga op je rug liggen. Kijk langs de stam omhoog. Ineens zie je patronen in de schors die je nog nooit opvielen. De manier waarop takken zich splitsen als bloedvaten. Het licht dat door de bladeren filtert. Je fotografeert nu geen boom meer. Je fotografeert textuur, vorm en licht. Dat is een wezenlijk verschil. Of ga dichtbij staan en maak een close-up van alleen de schors. Of fotografeer de schaduw die de boom op de grond werpt. Of het silhouet van een persoon die onder de kruin doorloopt. Vijf foto’s van dezelfde boom, en geen ervan lijkt op die emoji.
De Venetië-oefening
Laten we teruggaan naar Venetië, want dat is de perfecte plek om dit te oefenen (maar je eigen straat is ook prima). Iedereen kent de gondels, de bruggen, het water. Dat zijn de ansichtkaarten. Zoek in plaats daarvan een afbladderende muur in een zijstraatje. Kijk hoe het middaglicht een scherpe schaduwlijn trekt over dat pleisterwerk. Fotografeer die lijn. Of loop een steeg in waar geen toerist komt en leg vast hoe een waslijn een grafisch patroon maakt tegen een okergele gevel. Fotograaf Alex Webb van Magnum Photos bouwde zijn hele carrière op dit principe. Hij zoekt kleur, lagen en structuur in alledaagse straatscènes. Webb zei: “I only know how to approach a place by walking.” Dat is precies het punt. Creativiteit ontstaat niet achter je beeldscherm bij het scrollen door Instagram. Het ontstaat door er te lopen, te zijn, te kijken en te vertragen.
Opdracht: Mijn straat
Pak je camera en ga naar een plek die je goed kent. Je eigen straat is prima. Maak tien foto’s zonder het voor de hand liggende onderwerp te kiezen. Geen huizen, geen auto’s, geen mensen in hun geheel. Zoek in plaats daarvan naar:
- Schaduwen op een stoep of muur
- De textuur van een hekwerk of brievenbus van dichtbij
- Een kleurcombinatie die je normaal zou negeren
- Een lijn die je oog ergens naartoe leidt
- Het licht zelf als onderwerp, niet als belichting
Dit is geen abstracte kunstfotografie. Je hoeft er geen galerietentoonstelling mee te vullen. Het is simpelweg een manier om je ogen te trainen. En getrainde ogen zijn het verschil tussen een fotograaf en iemand met een camera. Die tien foto’s hoef je aan niemand te laten zien. Ze zijn voor jou. Ze zijn vingeroefeningen voor je creatieve spieren.
De volgende stap is… geen nieuwe lens
Ik weet wat je denkt: Als ik nu eens een 85mm f/1.4 koop, dan worden mijn foto’s vanzelf interessanter. Nee. De volgende stap in je ontwikkeling als fotograaf is bewustwording. Dat klinkt misschien alsof ik zo een yogamat uitrol maar het is nuchterder dan het lijkt. Het betekent simpelweg dat je gaat nadenken over waarom je een foto maakt voordat je op de ontspanknop drukt. Waarom kies je dit standpunt? Waarom deze uitsnede? Waarom fotografeer je dit onderwerp op deze manier? Als het antwoord is “omdat iedereen dat zo doet”, heb je je antwoord. Draai je om. Kijk omhoog. Kijk naar de grond. Zoek het licht. Creatieviteit is geen talent dat je wel of niet hebt. Het is een gewoonte die je traint. Elke keer dat je bewust afwijkt van het voor de hand liggende wordt die gewoonte sterker.
Fotografeer je visie, niet de verwachting
Instagram heeft ons geconditioneerd om te fotograferen wat likes oplevert. Dat is een val. Je maakt foto’s die eruitzien als de foto’s die het goed doen, waardoor alle foto’s op elkaar gaan lijken. De uitweg is simpel maar niet makkelijk: fotografeer wat jij ziet, niet wat je denkt dat anderen willen zien. Jouw kijk op de wereld is per definitie uniek. Niemand anders staat op exact jouw plek met exact jouw levenservaring en exact jouw gevoel op dat moment. Dat is je grootste creatieve wapen. Gebruik het. Stop met het stereotiepe plaatje. Niet omdat het slecht is, maar omdat jij meer in huis hebt. Die verweerde muur in Venetië met die ene schaduw? Dat is jouw foto. Die heeft niemand anders.
Ik ben benieuwd: wat is de meest ansichtkaart-achtige foto die je ooit maakte, en hoe zou je diezelfde plek nu anders vastleggen? Deel het hieronder in de reacties. Ik lees mee.
Veelgestelde vragen
- Hoe ontwikkel ik meer creatieviteit in mijn fotografie? Begin met bewust af te wijken van je eerste impuls. Als je instinct zegt “fotografeer frontaal op ooghoogte”, doe dan het tegenovergestelde. Ga laag zitten, zoek een ander kader, focus op details in plaats van het geheel. Creatieviteit groeit door jezelf steeds kleine beperkingen op te leggen, zoals alleen schaduwen fotograferen of uitsluitend verticale lijnen zoeken.
- Heb ik dure apparatuur nodig om creatievere foto’s te maken? Absoluut niet. Een smartphone volstaat voor deze oefeningen. Het gaat om hoe je kijkt, niet waarmee je vastlegt. Martin Parr maakte iconische beelden met simpele compactcamera’s. De beperking van goedkopere apparatuur kan je creatieviteit juist aanwakkeren.
- Is het verkeerd om ansichtkaartfoto’s te maken? Nee, er is niks mis mee. Soms wil je gewoon vastleggen dat je ergens was. En dat is prima. Het punt is dat je niet bij dat ene type foto hoeft te blijven. Zodra je daar bewust voor kiest in plaats van automatisch ben je al een stap verder.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
