Elke foto die je maakt, is een leugen. Een eerlijke leugen, maar toch. Je snijdt de wereld bij, je kiest het licht, je drukt precies op dat moment af. De werkelijkheid was groter, rommeliger en waarschijnlijk ook minder flatterend. En toch gelooft iedereen die de foto ziet dat het zo was. Dat is het vreemde spel van waarheid en fotografie. Als je dat eenmaal doorhebt, ga je heel anders naar je eigen werk kijken.
TL;DR
Een foto voelt als bewijs, maar is altijd een interpretatie. De camera registreert licht van een echt onderwerp, maar jij bepaalt wat de kijker ziet. Begrijp je dat mechanisme, dan fotografeer je bewuster en overtuigender.
Waarom een foto voelt als bewijs
Er is iets bijzonders aan fotografie dat schilderijen of tekeningen niet hebben. Een foto ontstaat doordat lichtdeeltjes die van een object afketsen een sensor raken. Er zit een fysieke verbinding tussen het onderwerp en het beeld. Roland Barthes noemde dat ça-a-été: dit is geweest. De persoon op de foto heeft echt voor de lens gestaan. Het kind op die vergeelde schoolfoto heeft echt zo gelachen. Dat geeft foto’s een soort autoriteit die andere beeldvormen missen.
Filosofen noemen dit indexicaliteit: een foto is een spoor van de werkelijkheid, zoals een voetafdruk een spoor is van een voet. Je hoeft de voet niet te zien om te weten dat hij er was. Dat principe zit diep in ons gebakken. We geloven foto’s. Rechtbanken gebruiken ze als bewijsmateriaal. Kranten drukken ze af als verslaglegging. Families bewaren ze als geheugen.
Ik merk dat zelf ook, elke keer dat ik een oude foto van mijn opa terugvind. Het is geen tekening, geen herinnering, geen verhaal. Het is hij. Dat gevoel is echt, ook al weet ik dat de foto slechts een fractie van een seconde vastlegt uit een dag die uren duurde. Maar het is het enige dat ik mij van hen kan herinneren. Voor mij is mijn opa gereduceerd tot een klein setje foto’s.
De keuzes die de waarheid vormen
Tegelijk weet je als fotograaf dat er van die waarheid weinig overblijft zonder jouw sturing. Neem een straatfoto in Amsterdam. Je staat op de Westerstraat op een doordeweekse ochtend. Links ligt een volle vuilniszak. Rechts staat een vrouw met een prachtige rode jas te wachten op de tram. Je draait je naar rechts. Je maakt de foto. Die foto toont Amsterdam als een stad van stijl en rust.
Had je je naar links gedraaid, dan toonde diezelfde foto een stad van troep en verwaarlozing. Beide foto’s zijn technisch gezien de waarheid. Allebei gemaakt op hetzelfde moment, op dezelfde plek. En toch vertellen ze een compleet ander verhaal. Susan Sontag schreef in On Photography dat een foto geen simpele afspiegeling is, maar een interpretatie. Ze had gelijk.
De keuzes die ik telkens maak als fotograaf zijn onder meer:
- Kadrering: welk gebied van mijn gezichtsveld leg ik vast?
- Timing: welke fractie van een seconde leg ik vast?
- Belichting: hoe licht of donker maak de foto en voor welke sfeer kies ik?
- Brandpuntsafstand: hoe dicht of ver je op een onderwerp zit ik? Waar leg ik focus op en wat maak ik vaag?
- Nabewerking: welke kleuren en contrasten je benadrukt. Wat poets je weg?
Elk van die keuzes stuurt de kijker. Niet per se met slechte bedoelingen, maar altijd met gevolgen voor hoe de foto wordt gelezen.
Een voorbeeld
In 1994 won Kevin Carter de Pulitzerprijs met zijn foto van een uitgemergeld Soedanees meisje dat op de grond zit, terwijl een gier op de achtergrond wacht. De foto werd wereldnieuws. Ze werd gepresenteerd als de waarheid over hongersnood in Afrika. En ze was dat ook, op een bepaalde manier.
Tegelijk is het een foto van één kind, op één moment, op één plek. Carter koos zijn positie. Hij wachtte. Hij maakte de foto en vertrok. De gier vloog weg zonder het meisje aan te raken. Dat weten de meeste mensen niet, want de foto toont het niet. De waarheid die de foto vertelt is echt, en tegelijkertijd onvolledig. Dat is geen aanklacht tegen Carter. Dat is gewoon hoe fotografie werkt.
De foto heeft miljoenen mensen bewogen en waarschijnlijk levens gered via donaties. De onvolledige waarheid deed meer dan een volledig verslag ooit had kunnen doen. Dat is de kracht én de verantwoordelijkheid van het medium.
Wat dit voor jouw fotografie betekent
Je hoeft geen oorlogsfotograaf te zijn om hier iets mee te doen. De vraag of een foto de waarheid toont speelt bij elke opname. Portretfotografie is er vol van. Kies je voor een vleiend licht of voor een eerlijk licht? Retouch je de huid of laat je de rimpels staan? Vraag je je model te lachen of fotografeer je de stille blik die je tussendoor opvangt?
Ik vind die spanning zelf het interessantste aan portretwerk. De foto’s die ik het mooist vind zijn zelden de foto’s waarbij het onderwerp het meest tevreden is over zichzelf. De eerlijkste beelden zijn vaak ook de ongemakkelijkste. Dat zegt iets over hoe wij als mensen omgaan met de waarheid in een foto: we willen haar zien, maar liever niet van onszelf.
Voor landschapsfotografie geldt hetzelfde. Een zonsondergang bij de Zaanse Schans ziet er in het echt prachtig uit, maar met een groothoeklens en een langere sluitertijd maak je van die zonsondergang iets dat groter, dramatischer en kleurrijker is dan wat je oog waarnam. Is dat liegen? Ik denk het niet. Het is interpreteren. Zolang je weet dat je dat doet, heb je de controle.
Bewust kiezen versus onbewust construeren
Het verschil tussen een goede en een minder goede fotograaf zit hem in bewustzijn. Een beginner maakt foto’s en hoopt dat ze goed uitkomen. Een gevorderde fotograaf weet dat elke keuze een verhaal vertelt en maakt die keuzes met opzet. De waarheid in een foto kun je nooit volledig vangen, maar je kunt wel eerlijk zijn over wat je wilt vertellen en waarom.
Dat begint met een simpele vraag voor je op de ontspanknop drukt: wat wil ik dat de kijker ziet? Niet wat er te zien is, maar wat je wilt laten zien. Intentie is precies wat een beeld overtuigend maakt, ongeacht het onderwerp.
Veelgestelde vragen
Is een foto altijd de waarheid?
Wat is indexicaliteit in fotografie?
Hoe fotografeer ik bewuster en met meer intentie?
Welke keuze maak jij bewust bij het fotograferen, en welke maak je eigenlijk altijd op de automatische piloot? Deel het hieronder.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.