Gevoel ontwikkelen als fotograaf: waarom een foto begint vóórdat je je camera pakt

Ik sta weleens met mijn camera in mijn hand en voel helemaal niets. Geen prikkeling, geen aandrang om af te drukken, gewoon een apparaat dat lomp aanvoelt. En dan, twintig meter verderop, zie ik iets. Een schaduw die net iets te scherp over een muur valt. Twee oude mannen die hun hond uitlaten en elkaar kruisen.

Op dat moment gebeurt er iets in mijn hoofd, niet in mijn hand. Daar wil ik het over hebben: hoe je gevoel ontwikkelt als fotograaf en waarom dat begint voordat je toestel er überhaupt aan te pas komt.

De foto bestaat al voordat je hem maakt

Ik fotografeer al jaren en het inzicht dat me het meest heeft geholpen is dit: mijn camera registreert enkel een versie van wat ikl gezien heb. Niet wat er letterlijk voor me staat of wat ik ervaar. Ontzag, verbazing, een steek nieuwsgierigheid, een foto is een vertaling van mijn gevoel. Zonder dat gevoel is er niets om vast te leggen, hooguit een technisch correcte registratie van iets.

Op een ochtend bij de Grote Markt in Haarlem zag ik een duif die precies tussen twee duiventillen in bleef zweven, aarzelend welke kant op te gaan. Ik had mijn camera niet eens omhoog. Ik stond gewoon te kijken. Pas na een paar seconden, toen ik besefte wat er grappig aan was, pakte ik mijn toestel. Die vertraging is geen zwakte maar het noodzakelijke moment waarop de foto ontstaat, ruim voordat de sluiter ooit klikt.

Veel beginnende fotografen denken dat gevoel ontwikkelen als fotograaf iets is dat je krijgt door meer te fotograferen. Dat klopt ook deels. Maar dit ligt niet aan de kwantiteit. Veel fotografen op dezelfde wijze helpt je ontwikkeling niet. Je ontwikkelt de artistieke kwaliteit vooral door meer te kijken. Door stil te staan bij wat je raakt en jezelf af te vragen waarom dit het geval is. Ik doe dat soms bewust: ik loop een straat door zonder camera en noteer in gedachten wat me opvalt. Dat oefent iets dat weinig fotografen bewust trainen.

Waarom techniek nooit het startpunt is

Ik zie vaak bij mensen die net beginnen. Ze kopen een camera, lezen over sluitertijd en diafragma (hopelijk) en gaan de straat op om iets te vinden om op te oefenen. Dat werk prima om je camera te leren kennen. Maar laat het ook snel los. Techniek is het gereedschap waarmee je een gevoel vertaalt naar een beeld, geen vervanging voor dat gevoel. Een perfect scherpe foto van niets bijzonders blijft een foto van niets bijzonders.

Ik vergelijk het weleens met koken. Je kunt alle keukenapparatuur ter wereld bezitten, maar zonder smaakgevoel kook je hooguit technisch correct eten. Saai eten, wel gaar. Fotografie werkt niet anders. De instellingen van je camera helpen je om precies dat te laten zien wat je voelde toen je het beeld zag.

Hoe train je fotografisch gevoel?

Ik krijg vaak de vraag hoe je nou daadwerkelijk begint met het ontwikkelen van dat gevoel. Een trucje bestaat er niet voor. Wel een paar gewoontes die mij helpen.

• Loop door een straat, park of (metro-)station zonder camera en let alleen op licht, schaduw en beweging.
• Stel jezelf bij elke scène de vraag wat precies je aandacht trekt: het licht, de vorm, de emotie, de timing.
• Bekijk je eigen mislukte foto’s kritisch en vraag je af of je destijds echt iets voelde, of dat je alleen maar aan het klikken was omdat je nu eenmaal buiten stond.

Dit klinkt misschien alsof het weinig met fotograferen zelf te maken heeft. Dat is precies het punt. Ik heb foto’s gemaakt die technisch onberispelijk waren en die ik nooit meer bekeek. En ik heb korrelige, iets te donkere foto’s die ik jaren later nog mooi vind, omdat ik nog precies weet wat ik voelde toen ik ze maakte.

Fotografen die veel over compositieregels praten, vergeten soms dat die regels enkel bestaan om een gevoel te versterken. De regel van derden werkt niet omdat het een wet is. Hij werkt omdat hij vaak toevallig aansluit bij hoe wij spanning en rust ervaren in een beeld. Ken je die regel, mooi, maar leun er niet op als vervanging voor het gevoel zelf. Ik overtreed hem voortdurend zodra mijn gevoel me iets anders influistert.

Interessant leesvoer hierover vind je bij National Geographic Photography, waar fotografen vertellen over het moment vóór de foto, niet over de instellingen erna.

Vertrouw op wat je raakt

Het mooie aan gevoel ontwikkelen als fotograaf is dat het nooit klaar is. Ik verbaas me nog steeds over dingen die ik jaren geleden gewoon voorbij zou zijn gelopen. Een lantaarnpaal die precies in de schaduw van een boom valt. Een kind dat expres een plas overslaat en dan trots omkijkt naar zijn moeder. Dat soort momenten grijp je alleen als je getraind hebt om ze te zien, niet als je getraind hebt om je diafragma snel in te stellen.

Ik zeg weleens tegen mensen die worstelen met hun foto’s: leg die camera vijf minuten weg en kijk gewoon. Voel wat er gebeurt. Pas als je merkt dat er iets in je losschiet, pak je je toestel weer op. Die vijf minuten voelen als verspilde tijd. Ze zijn de basis van elke goede foto die je daarna maakt.

Welk moment heeft jou onlangs geraakt voordat je je camera pakte? Ik ben benieuwd naar je ervaring, deel hem gerust in de reacties.

jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.