Fotoclub: waarom puntentelling en jurering je fotografie kapotmaken

Ik ben één keer op een fotoclub in Alkmaar geweest. Een zaaltje boven een café, een man of tien. Een beamer die niet scherp wilde stellen en de organisator die met een klembord de foto’s beoordeelde op diverse factoren op een schaal van één tot tien. Ik zag een rommelige straatfoto een zes krijgen omdat de horizon een halve graad scheef stond. Diezelfde avond kreeg een technisch onberispelijke maar doodse foto van een bloem een acht. En er waren eindeloze discussies over techniek en smaak. Ik wilde weg. Dat was de eerste en enige avond die ik ben geweest.

Een avond die mijn beeld van de fotoclub veranderde

Een kennis – al jaren lid – had mij uitgenodigd. Ze noemde het gezellig, leerzaam, een goede plek om kritiek te leren incasseren. Bij binnenkomst zag ik koffie in thermoskannen en twintig afdrukken op een rij tegen de muur. De sfeer was vriendelijk. Dat wil ik best toegeven. Zodra de bespreking begon, veranderde de temperatuur. Iemand had een foto gemaakt van een oude man op een bankje in de regen, wazig licht, een beetje korrelig door de hoge ISO. Ik vond het een mooi beeld. Ik voelde er iets bij. Rauw, eerlijk, met een verhaal erin. De leden waren tevens de jury. Er begon een discussie over ruis, over de compositie die niet volgens de regel van derden was opgebouwd en over de voeten van de man die net buiten beeld vielen. Een zes min.

Ik zat er met stomheid geslagen bij. Niemand vroeg wat de fotograaf had willen vertellen. Niemand vroeg naar het gevoel achter de foto. Het ging alleen over fouten en een lange lijst met ‘suggesties voor verbetering’. Volgens een checklist die nergens hardop werd uitgesproken maar wel in de hoofden verankerd zat. Ik vond het vervelend om te zien. Niet omdat kritiek slecht is, maar deze vorm van kritiek liet geen ruimte voor interpretatie of een eigen stijl. Techniek werd verward met kwaliteit, terwijl dat twee verschillende dingen zijn. Een technisch perfecte foto kan doodsaai zijn. Een technisch rommelige foto kan je recht in het hart raken. En dan die lange discussies over wie er gelijk heeft.

Waarom techniek niet gelijkstaat aan een mooie foto

Ik fotografeer zelf al een tijd en merk dat de foto’s die mensen het meest raken zelden technisch perfect zijn. Denk aan de iconische foto’s die je kent. Vaak zit er beweging in, een gezicht niet helemaal scherp, een horizon niet helemaal recht. Toch werken ze. Scherpte en belichting zijn gereedschappen, geen doel op zich. Als je alleen op gereedschap beoordeelt, mis je het punt van een foto maken. Ik denk weleens aan de uitspraak van Henri Cartier-Bresson over het beslissende moment. Hij ging niet over diafragma’s. Hij ging over timing en gevoel.

Bij een beoordeling met een puntentelling verdwijnt dat besef snel. Iedereen gaat fotograferen voor de jury en probeert een checklist af te werken, in plaats van fotograferen voor zichzelf. Je ziet het aan de foto’s die hoog scoren: perfect belichte landschappen, symmetrische composities, weinig risico. Veilig werk. Werk dat niemand kwetst maar ook niemand raakt. Ik zie liever een foto die me verrast en technisch niet klopt dan een foto die foutloos is en niets zegt. Precies daar gaat het mis zodra je smaak probeert te vangen in een cijfer tussen de één en de tien.

Het probleem met puntentelling en jurering

Waarom werken we met cijfers in een beoordeling? Een cijfer suggereert objectiviteit. Het suggereert dat er een juiste uitkomst bestaat, zoals bij een rekensom. En het voorkomt een eindeloze discussies omdat het een foto opdeelt in objectief beoordeelbare onderdelen. Maar het resultaat van een foto is geen optelsom van alle onderdelen. En dan is er ook nog smaak en persoonlijke voorkeur. Ik kan duizend voorbeelden geven van foto’s die door de ene jury worden afgeschoten en door een andere worden bekroond. Kijk naar de World Press Photo-winnaars van de afgelopen tien jaar en je ziet dat smaak, context en tijdsgeest een grote rol spelen in wat als goed wordt bestempeld. Er is gewoon geen vaste formule voor een perfecte foto.

Dit soort beoordelingen maakt mensen ook bang om risico’s te nemen. Ik zag die avond hoe een jongere fotograaf, nog zoekende naar zijn eigen stijl, een experimentele dubbele belichting liet zien. Interessant, gedurfd, niet helemaal geslaagd misschien, maar wel een poging om iets nieuws te doen. De jury haalde het compositorisch uit elkaar en gaf een vijf. Ik zag zijn gezicht betrekken. De volgende keer komt hij vermoedelijk (maar ik hoop van niet) met een keurig landschapje aanzetten. Dat is de prijs van een systeem dat fouten afstraft in plaats van moed beloont.

Discussie is op zich geen probleem, heel goed zelfs. Een goed gesprek over een foto kan je vooruit helpen. Het probleem ontstaat zodra die discussie wordt gevoerd met winnaars en verliezers, met cijfers die een objectieve waarheid suggereren. Zo werkt fotografie niet. Zo zou feedback ook niet moeten werken.

Wat wél werkt: feedback die je verder helpt

Ik geloof sterk in feedback. Als ik een foto van een vriend bekijk, vraag ik (nadat ik een eigen idee heb ontwikkeld) wat hij ermee wil vertellen. Zodra je de intentie kent, kun je gericht kijken of de foto die intentie overbrengt. Wil iemand eenzaamheid tonen? Dan praten we over de lege ruimte in het beeld, niet over de regel van derden. Wilde iemand chaos vastleggen? Dan is die wazige, korrelige opname misschien precies raak, ook al zou een jury hem afstraffen voor ruis.

Een paar manieren om feedback te geven die mensen echt vooruit helpt:

• Vraag naar de intentie voordat je iets zegt over compositie of techniek.
• Benoem wat werkt voordat je benoemt wat niet werkt, niet als beleefdheidsformule maar omdat het je dwingt echt te kijken.
• Stel vragen in plaats van oordelen te vellen.

Ik mis die vrijdagavond in dat zaaltje boven het café niet. En gelukkig was dat een ervaring. Ik heb ook deelgenomen aan verschillende fotgrafieworkshops met zeer inspirerende en welkome feedback.