Waarom zijn je zwart-witfoto’s beter dan je kleurenfoto’s?

Je zet je zwart-witfoto’s online en iedereen reageert enthousiast. Daarna post je je beste kleurenfoto’s en… stilte. En eigenlijk vind je je zwart-witwerk zelf ook beter. Waarom? Er is echt iets dat fundementeel verschilt tussen deze twee werelden (buiten het gebruik van kleur). En dat verschil is precies wat dit artikel gaat blootleggen.

Zwart-wit vs. kleur, wat is het verschil?

Ja duhhh… denk je misschien. Het verschil is logisch. Zwart-wit is een kleurenfoto minus de kleur. Fout! Zwart-wit is een filter. Niet in de Instagram-zin maar in de letterlijke betekenis van het woord: het filtert alles weg wat je oog kan afleiden. Die lelijke oranje vuilnisbak op de achtergrond? Grijs. Die mismatched kleren van je onderwerp? Grijs. De rommelige etalage achter iemand? Grijs. Wat overblijft is puur de structuur van het beeld: licht, schaduw, textuur en compositie. En daar ben je, waarschijnlijk zonder het te weten al best goed in. Zwart-wit gooit een dikke deken over alle visuele rommel en laat alleen het skelet van je foto zien. Dat skelet is bij jou blijkbaar sterk genoeg.

Fotograaf en schrijver Michael Freeman beschrijft het in zijn boek The Photographer’s Eye treffend: “Color is information. And like all information, it can clarify or it can confuse.” Dat is de kern. Kleur is geen decoratie, het is data. En als je die data niet bewust inzet, weet de kijker niet waar hij moet kijken, voelt niets en scrollt door.

Wat zwart-wit doet met je beeld

Stel je voor: je fotografeert een oude man op een markt in de ochtendzon. Hij heeft een gerimpeld gezicht, een versleten pet en hij kijkt in de verte. In zwart-wit is dat foto bijna vanzelf een portret met diepgang. Maar in kleur zie je ineens ook zijn felgele regenjas, de rode parasol achter hem, het blauw van een plastic tas op de grond en de groene luifel van de kraam naast hem. Vier kleuren die schreeuwen om aandacht en geen van alle versterkt het verhaal van die man. Het oog van de kijker weet niet meer wat het moet doen.

Zwart-wit lost dat op door die vier kleuren om te zetten naar vier tinten grijs die rustig naast elkaar bestaan. Plotseling is die man weer het middelpunt. Niet omdat jij een betere compositie hebt gemaakt, maar omdat het medium het voor je heeft opgelost. Dat is de stille kracht van zwart-wit: het compenseert voor wat je nog niet bewust doet. En dat is ook precies waarom het zo’n fijn medium is om in te leren fotograferen. Tegelijkertijd is het een beetje een valstrik, want je leert nooit de kleurproblemen oplossen die kleur met zich meebrengt.

Kleur is een taal die je nog niet spreekt

Kleurtheorie klinkt saai, maar het is eigenlijk gewoon begrijpen hoe kleuren in onze hersenen op elkaar reageren. Complementaire kleuren, zoals blauw en oranje of rood en groen, trekken naar elkaar toe en creëren spanning. Analoge kleuren, kleuren die naast elkaar zitten op het kleurenwiel geven rust en harmonie. Als je een foto maakt met toevallige kleuren die niets met elkaar te maken hebben, krijg je visuele ruis. Als je bewust een kleurpalet kiest, ook al is dat maar twee of drie kleuren, krijg je samenhang.

Denk aan de iconische foto’s van fotograaf Steve McCurry, bekend van zijn werk voor National Geographic. Zijn meest memorabele beelden, zoals het portret van het Afghaanse meisje zijn niet toevallig zo krachtig. McCurry werkt bijna altijd met een sterk, beperkt kleurpalet. Rood tegen groen, blauw tegen oranje. Hij kiest zijn hoek en moment zodat de kleuren in het beeld samenwerken. Dat is geen geluk, dat is kleurcompositorisch denken. Je kunt hier meer over lezen in zijn eigen visie op stevemccurry.com.

Hoe je leert zien in kleur

Het begint met een eenvoudige gewoonte die de meeste fotografen overslaan: kijk voor je op de ontspanknop drukt naar de kleuren in je beeld. Niet naar je onderwerp, niet naar het licht, maar puur naar de kleuren. Vraag jezelf af: welke kleuren zijn er en werken ze samen? Als het antwoord “geen idee” is, is dat precies het probleem. Je hebt de gewoonte ontwikkeld om tonal waarden te lezen (licht en donker), maar niet om kleurrelaties te lezen. Maak je foto’s waarbij de kleuren niet goed matchen, dan kunnen er twee dingen aan de hand zijn. Je begrijpt niet welken kleuren goed samenwerken (naast elkaar of complementair). Of je hebt geen geduld. En eerlijk ik merk dat dit laatste vaak mijn valkuil is. Ik kader mijn theater en als er eindelijk iets gebeurt schiet ik. Ik vergeet te letten op kleur en focus op compositie.

Een handige oefening: fotografeer een week lang bewust op kleur. Niet op onderwerp, niet op licht, maar op kleur. Ga op zoek naar situaties waar twee of drie kleuren domineren en de rest ondergeschikt is. Een blauwe deur in een witte muur. Een rood jasje in een grijs stadslandschap. Een gele fiets voor een groene haag. Het klinkt simpel… en dat is het ook. Het traint je oog om kleur als compositie-element te zien in plaats van als bijproduct van de werkelijkheid. De website colormatters.com heeft een toegankelijke uitleg van kleurtheorie als je de basis wilt opfrissen.

Licht en kleur zijn onlosmakelijk verbonden

Er is nog een reden waarom je zwart-witfoto’s beter aanvoelen: je bent waarschijnlijk al goed in het lezen van licht. Je weet wanneer het licht mooi valt, wanneer de schaduwen interessant zijn en wanneer de textuur zichtbaar wordt. Dat gevoel voor licht is precies wat je ook in kleur nodig hebt, maar met een extra laag. Want licht heeft kleur (duhh). Ochtendlicht is warm en goudgeel. Bewolkt middagslicht is koel en blauwachtig. Kunstlicht binnenshuis is vaak oranje of groen, afhankelijk van de lichtbron.

Als je die kleurtemperatuur van het licht negeert, krijg je foto’s die er “verkeerd” uitzien zonder dat je precies weet waarom. Je hebt misschien prachtig zijlicht gevonden, maar als het licht koud blauw is en je onderwerp een warme huidtint heeft botst dat. In zwart-wit merk je dat niet. In kleur is het onmiskenbaar. De oplossing is niet altijd de witbalans aanpassen in je software (hoewel dat zeker helpt). De echte oplossing is leren zien welk licht er is en bewust kiezen of die kleur het verhaal versterkt of ondermijnt.

De snelste manier om je kleurenfoto’s te verbeteren

Stop tijdelijk met zwart-wit converteren. Ik weet het, het voelt als een stap terug. Maar zolang je de escape-route van zwart-wit altijd beschikbaar hebt, gebruik je hem. Fotografeer een maand lang alleen in kleur en sta jezelf niet toe om achteraf te converteren. Kijk naar je resultaten zonder de optie om te vluchten naar monochroom. Dat is ongemakkelijk en dat is precies de bedoeling. Ongemak is waar je groeit.

Daarna: leer je nabewerking kennen. Niet om je foto’s te redden, maar om de kleuren die er al zijn te versterken. In Lightroom zijn de HSL-schuifregelaars je beste vrienden. HSL staat voor Hue, Saturation en Luminance: toon, verzadiging en helderheid per kleurkanaal. Daarmee kun je specifieke kleuren koeler of warmer maken, meer of minder verzadigd, helderder of donkerder, zonder de rest van je foto te raken. Als je achtergrondblauw te fel is, zet je de saturatie van blauw iets terug. Als je huidtinten te oranje zijn, verlaag je de luminantie van oranje. Het is een precisiewerkje en het geeft je controle die je in zwart-wit nooit nodig had.

Het verschil tussen zwart-wit en kleur is uiteindelijk geen kwestie van talent. Het is een kwestie van welke taal je al spreekt en welke je nog aan het leren bent. Jij spreekt tonal en dat is een gave. Nu is het tijd om ook kleur vloeiend te leren spreken. En dat gaat sneller dan je denkt, zodra je stopt met de tolk in te schakelen.

jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.