Ik stond een tijdje terug bij het Lauwersmeer, kort na zonsopkomst, met een foto in mijn hoofd die alles had: mist over het water, riet op de voorgrond, een boerderij in de verte. Thuis op mijn scherm zag ik een grijze vlek met wat groen erin. Geen diepte, geen laag, geen spanning. Een plat plaatje dat niets overeenkwam met wat ik met mijn eigen ogen had gezien. Ik denk dat bijna iedere landschapsfotograaf dit weleens heeft meegemaakt. Het goede nieuws: er zitten maar een paar knoppen tussen jouw platte foto en meer diepte in landschapsfoto’s. Ik loop ze in dit artikel stuk voor stuk met je door.
TL;DR
Platte landschapsfoto’s ontstaan meestal door een combinatie van vlak licht, het ontbreken van voorgrond-middengrond-achtergrond, geen polarisatiefilter en te weinig lokaal contrast in de bewerking. Fotografeer rond zonsopkomst of zonsondergang, bouw je compositie op in lagen, gebruik een polarisatiefilter en werk in RAW met wat extra clarity en dodge & burn. Fujifilm-shooters: zet Color Chrome Effect en Color Chrome FX Blue aan voor meer pop in-camera.
Het licht bepaalt of je foto ademt of plat valt
Ik zie het steeds weer bij foto’s die mensen me appen ter beoordeling: geschoten om twaalf uur ’s middags, met de zon loodrecht boven het landschap. Dat licht komt van boven, valt overal gelijk op en laat geen schaduwen vallen die vorm en textuur suggereren. Het resultaat is een foto zonder richting, zonder reliëf, zonder houvast voor het oog. Ik noem dat weleens ziekenhuisverlichting: functioneel, maar niemand wordt er vrolijk van.
Rond zonsopkomst en zonsondergang staat de zon laag. Die lage invalshoek creëert lange schaduwen die het landschap modelleren. Elke aardklont, elke boomstam, elke duintop krijgt op dat moment een lichte en een donkere kant. Precies dat contrast leest ons brein als diepte. Ik plan mijn landschapsfoto’s bijna altijd rond die momenten omdat de kans op een foto met diepte dan vele malen groter is.
Een compleet bewolkte lucht zonder enige structuur werkt net zo verraderlijk. Die lucht fungeert als een enorme softbox. Prachtig zacht licht voor een portret maar in een landschap neemt het alle richting en contrast weg. Ik heb daar zelf een vuistregel voor: als de lucht er saai uitziet, richt ik mijn camera lager en zoek ik het verhaal in de voorgrond in plaats van in de lucht.
Zonder lagen geen diepte
Het meest onderschatte probleem bij platte landschapsfoto’s zit in de opbouw van het beeld. Ik zie ontzettend vaak foto’s die bestaan uit slechts één vlak: ver weg. Geen voorgrond om in te stappen, geen middengrond die het oog verder de foto in leidt of achtergrond die de foto afmaakt. Het resultaat is een foto die je in een oogopslag doorhebt in plaats van een foto waar je oog doorheen kan wandelen.
Ik werk zelf altijd met drie lagen als ik een compositie opbouw. Op de voorgrond zoek ik iets dat dichtbij staat: een steen, een graspol, een omgevallen boomstam. In de middengrond zoek ik een element dat de aandacht doorleidt, zoals een pad of een riviertje. In de achtergrond zorg ik dat er iets staat dat het geheel afsluit, zoals een bergketen of een wolkenpartij met structuur. Zodra alle drie de lagen iets te bieden hebben, ontstaat er een gevoel van ruimte dat een plat vlak nooit kan evenaren.
Het ontbreken van leidende lijnen zijn de tweede gemiste kans. Een pad dat vanuit de linkeronderhoek de foto in loopt, een rivier die slingert, een schaduwlijn die naar de horizon wijst. Dat soort lijnen trekken het oog het beeld in. Ik ga tegenwoordig bij elke nieuwe locatie eerst op zoek naar een lijn voor ik aan mijn statief denk. Zonder die lijn blijft een foto vaak net zo vlak als een bankbiljet.
Kijk eens naar de foto hierboven die ik maakte op het strand. Waarom heeft deze foto diepte en is deze foto niet plat? Er zijn duidelijk 3 niveau’s:
- Op de voorgrond: de vrouw
- De andere mensen vormen het midden
- De zee en de lucht vormen het doek op de achtergrond en bepalen de locatie
Verder heeft de foto een duidelijke en bijna letterlijke leidende lijn: het pad en de railing. Je oog wordt door alle facetten van de foto geleid. De vrouw is aandachtstrekker, dan via het pad naar de andere mensen en de strandtent links. En vervolgens de zee en de lucht.
Techniek en bewerking in de laatste stap
Als licht en compositie kloppen, kun je nog steeds een platte foto overhouden door technische keuzes. Een polarisatiefilter is voor mij het meest onderschatte stukje glas in landschapsfotografie. Het haalt waas uit de lucht, verdiept blauwe luchten en groen gebladerte en zorgt dat water zijn reflecties kwijtraakt of juist toont, afhankelijk van de hoek waarin je het filter draait. Ik heb foto’s zien veranderen van grauw naar knallend door dat ene filter voor de lens te draaien.
Fotografeer je in JPEG met een vlak profiel, dan lever je al bij voorbaat dynamisch bereik in. Ik schiet altijd in RAW omdat een RAW-bestand veel meer schaduw- en lichtinformatie bevat om later mee te spelen. Gebruik je een Fujifilm-camera zoals de X-T50, zet dan Color Chrome Effect en Color Chrome FX Blue aan bij landschappen. Die twee functies doen in-camera precies het soort verdieping dat ik hierboven beschrijf, vooral in blauwe luchten en groen gebladerte. Een filmrecept met een iets steilere S-curve in de schaduwen en lichten versterkt dat effect verder.
In de bewerking zelf mis ik bij veel beginnende fotografen twee dingen: lokaal contrast en een subtiele witbalanssplitsing. Door clarity of texture lokaal te verhogen op je middengrond en achtergrond, laat je die elementen naar voren poppen ten opzichte van elkaar. Dodge en burn, het lokaal donkerder en lichter maken van delen van je foto, doet in feite hetzelfde als wat de laagstand van de zon in het echt doet: het geeft je onderwerp vorm. Een klein temperatuurverschil tussen een koelere lucht en een warmere voorgrond geeft je foto meteen een gevoel van scheiding tussen de lagen, ook als dat verschil in werkelijkheid nauwelijks meetbaar was.
Ik merk dat zodra ik deze vier dingen, licht, lagen, filter en lokale bewerking, samen toepas, mijn landschapsfoto’s dat gevoel van ruimte terugkrijgen dat ik ter plekke ervoer. Het is geen kwestie van dure apparatuur maar van bewuste keuzes voor je sluiter opengaat en daarna achter je scherm.
Veelgestelde vragen
Waardoor ogen landschapsfoto’s plat
Hoe krijg je meer diepte in landschapsfoto’s
Helpt een polarisatiefilter echt tegen platte foto’s
Heb jij ook weleens die teleurstelling gehad tussen wat je ter plekke zag en wat er uiteindelijk op je scherm verscheen? Ik ben benieuwd welke van deze technieken voor jou het meeste verschil maakt, laat het weten in de reacties.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.