Je staat klaar met je camera, het licht valt perfect, en dan kijkt je onderwerp precies de verkeerde kant op. Vroeger hadden fotografen daar een oplossing voor die zo gek was dat het bijna niet waar kan zijn. Ze riepen kijk eens naar het vogeltje, en het werkte. Maar wat was dat vogeltje dan precies? En hoe komt het dat die uitdrukking nog steeds rondspookt, ook al zijn we allang gestopt met roepen? Het antwoord ligt in een tijdperk waarin fotograferen letterlijk een spektakel was.
TL;DR
De uitdrukking “kijk eens naar het vogeltje” stamt uit de vroege fotografie, toen fotografen een klein speelgoedvogeltje of versiering bovenop de camera plaatsten om de aandacht van het model te trekken. Het hielp mensen om recht in de lens te kijken op het moment van de opname. Vandaag de dag is het vogeltje verdwenen.
Portretfotografie in de negentiende eeuw was geen pretje
Stel je voor: het jaar is 1860. Je gaat op de foto. Niet even snel een selfie, maar een serieuze onderneming. Je trekt je mooiste kleren aan, reist kilometrs naar een fotostudio en gaat zitten in een stoel die er verdacht veel uitziet als een martelwerktuig. Met een ijzeren steun achter je hoofd zodat je niet beweegt. Want bewegen is de vijand. De belichtingstijden van vroege fotografische processen zoals het daguerreotypie en het natte collodiumproces lagen al snel tussen de vijf en dertig seconden. Eén millimeter bewegen en je gezicht werd een wazige vlek. Fotografen hadden dus een dubbel probleem: het subject moest stilzitten én recht in de lens kijken. Dat tweede bleek verrassend lastig. Mensen wisten niet goed waar ze naar moesten kijken, keken de fotograaf aan, keken omhoog, keken opzij. Iets wat op een moderne foto een fractie van een seconde kost om te corrigeren, was destijds een kleine catastrofe.
Het vogeltje als fotografisch hulpmiddel
De oplossing was zo simpel dat je er bijna om moet lachen. Fotografen begonnen een klein object boven of naast de lens te plaatsen, precies op het punt waar ze de blik van het subject naartoe wilden sturen. In veel gevallen was dat een klein opzetbaar speelgoedvogeltje, een soort mechanisch of geveerd miniatuurdingetje dat je bovenop de camera kon klemmen. Sommige modellen maakten zelfs geluid of bewogen met een veer. Het trok de aandacht, het zorgde dat mensen hun hoofd in de juiste richting draaiden en hun blik op het juiste punt fixeerden. De fotograaf wees ernaar en riep: kijk eens naar het vogeltje. En zo had je in één beweging zowel de blikrichting als de concentratie van je subject geregeld. Slim, eigenlijk. Een beetje als een plas-vlieg.
Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat er ook iets psychologisch meespeelde. Een vogeltje is onschadelijk, vrolijk en klein. Het ontspande mensen die gespannen in die stoel zaten. Een beetje zoals een tandarts die zegt dat het niet pijn doet, net voordat het wél pijn doet, maar dan omgekeerd: het vogeltje beloofde iets leuks en hield woord.
Van speelgoed tot spreekwoord
De uitdrukking kijk eens naar het vogeltje overleefde zijn eigen nuttigheid ruimschoots. Toen belichtingstijden korter werden, toen camera’s kleiner werden, toen mensen niet meer naar een studio hoefden maar op straat gefotografeerd konden worden, verdween het vogeltje als fysiek object. De zin bleef. Hij gleed de volkstaal in als een vrolijk relict, een herinnering aan een tijd waarin fotograferen een heel ander ritueel was. In het Nederlands gebruiken we de uitdrukking nog steeds, al weten de meeste mensen niet meer waar hij vandaan komt. In het Engels bestaat een equivalent: watch the birdie, met precies dezelfde oorsprong.
Het vogeltje van nu
Het klinkt als een historisch weetje voor op verjaardagsfeestjes, maar er zit een serieuze les in. Het vogeltje was een fysiek focuspunt dat de aandacht van het subject stuurde zonder dat de fotograaf hoefde te vragen, te smeken of te commanderen. Het werkte omdat het concreet was, zichtbaar en net buiten de lens geplaatst zodat de blik van het subject vrijwel exact in de richting van de camera viel zonder recht erin te staren, wat in de vroege fotografie een onnatuurlijk en stijf effect gaf.
Moderne portretfotografen doen dit nog steeds, alleen met andere middelen. Je vraagt iemand om naar je hand te kijken die je net boven de lens houdt. Je plaatst een sticker op je camera. Je gebruikt een klein speelgoed voor kinderportretten. De techniek is identiek, alleen heet het geen vogeltje meer. Bij kinderfotografie is dit bijna onmisbaar: een peuter van twee jaar oud geef je geen instructies, die geef je iets om naar te kijken. Een knuffel die je boven je camera vasthoudt, een grappig geluidje, een belachelijke hoed die je opzet. Het principe van kijk eens naar het vogeltje is springlevend, het heeft alleen een nieuw kostuum aangetrokken.
Er is nog een reden waarom dit onderwerp verder gaat dan een leuk verhaal. Waar iemand naar kijkt op een foto bepaalt in grote mate hoe de kijker de afbeelding ervaart. Een subject dat recht in de lens kijkt, schept een directe verbinding met de kijker. Een subject dat net naast de lens kijkt, geeft een gevoel van dromen of afwezigheid. Een subject dat ver buiten het beeld kijkt, roept nieuwsgierigheid op: wat ziet die persoon? Fotografen als Steve McCurry hebben hun carrière voor een groot deel gebouwd op de kracht van de directe blik, waarbij de ogen van het subject de camera recht aanstaren en de kijker als het ware vasthouden. Zijn beroemdste foto, het Afghaanse meisje uit 1984, werkt zo sterk omdat die blikrichting zo direct en onvermijdelijk is.
Ik fotografeer zelf graag mensen op straat. Het moment waarop iemand naar mijn lens kijkt levert een compleet andere foto op dan wanneer diezelfde persoon een halve seconde eerder of later wordt vastgelegd. Dat kleine verschil in blikrichting verandert de emotionele lading van een portret volledig.
Een spreekwoord met meer inhoud dan je dacht
De volgende keer dat iemand zegt kijk eens naar het vogeltje, weet je nu dat achter die vijf woorden een heel fotografisch tijdperk schuilgaat. Een tijdperk van lange belichtingstijden, stijve stoelen, theatrale studio’s en slimme fotografen die een klein speelgoedvogeltje gebruikten om het meest weerbarstige onderdeel van portretfotografie te temmen: de menselijke blik. Het is een van die uitdrukkingen die zo ingeburgerd zijn geraakt dat niemand meer stilstaat bij de oorsprong, terwijl die oorsprong eigenlijk veel leuker is dan de uitdrukking zelf.
Gebruik jij een eigentijds equivalent van het vogeltje bij het fotograferen van mensen of kinderen? Ik ben benieuwd naar je trucs. Deel ze hieronder in de reacties.
Veelgestelde vragen
Waar komt de uitdrukking kijk eens naar het vogeltje vandaan?
Wat was het vogeltje bij vroege fotografie precies?
Hoe pas je het principe van kijk eens naar het vogeltje toe in moderne fotografie?
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.