Ik stond in een sporthal in Almere, klaar om een volleybalwedstrijd te fotograferen voor een clubblad. Sluitertijd op 1/1000 om de smashes scherp te bevriezen, ISO omhoog, en toch zag elke derde foto eruit alsof iemand er met een houtskoolveegje doorheen was gegaan. Horizontale banden, soms grijzig, soms met een groenige gloed. Geen stofje op de sensor, geen defecte kaart. Gewoon banding bij LED-verlichting. In dit artikel leg ik uit waarom dat gebeurt en welke sluitertijden je veilig kunt gebruiken, afhankelijk van waar op de wereld je staat te fotograferen.
TL;DR
LED-lampen knipperen mee met de netfrequentie van het lichtnet, ook al zie je dat niet met het blote oog. In Europa (50Hz) werk ik veilig met sluitertijden van 1/50, 1/100 of trager. In de VS en delen van Japan (60Hz) zijn 1/60 en 1/120 je vrienden. Ga je sneller, dan loop je het risico dat je een deel van de knipperfase vastlegt in plaats van het volledige licht. Dat zie je terug als banding: strepen of ongelijke helderheid over het beeld.
Waarom banding bij LED ontstaat
Een gloeilamp gloeit continu, ook al krijgt hij wisselstroom binnen. De draad blijft warm genoeg tussen de stroompieken door, dus het licht dat je ziet is redelijk stabiel. Een LED werkt anders. Die schakelt aan en uit in het ritme van de netfrequentie, en dat gebeurt zo snel dat je het met je ogen niet doorhebt. In Nederland en de rest van Europa draait het lichtnet op 50Hz. Dat betekent dat een LED-driver zonder goede condensator zo’n 100 keer per seconde aan- en uitknippert. Je oog vlakt dat uit tot iets wat op continu licht lijkt. Je camerasensor doet dat niet.
Een sensor legt licht vast tijdens een exacte tijdsspanne: de sluitertijd. Val je met die tijdsspanne precies tussen twee knipperingen, dan krijg je een donkere balk in je foto. Bij een rolling shutter, wat de meeste CMOS-sensors gebruiken, wordt het beeld regel voor regel uitgelezen in plaats van in één keer. Daardoor kan het knipperpatroon zich als een streep door je foto heen bewegen. Dat is precies wat ik in die sporthal in Almere zag: banden die van foto tot foto op een andere plek in het beeld verschenen, afhankelijk van het exacte moment van belichten.
Het verschil tussen 50Hz en 60Hz-landen
Voor wie internationaal fotografeert maakt dit verschil echt uit. Europa, het grootste deel van Afrika, Australië en delen van Azië draaien op 50Hz. De Verenigde Staten, Canada, delen van Zuid-Amerika en Japan (gedeeltelijk, want Japan is een uitzondering met zowel 50Hz in het oosten als 60Hz in het westen) gebruiken 60Hz. Dat verschil van 10Hz lijkt klein. Het bepaalt welke sluitertijden voor jou veilig zijn.
Bij 50Hz-landen is de vuistregel: gebruik een sluitertijd die een geheel deler is van 1/50 seconde, zoals 1/50 of 1/100. Bij 60Hz-landen werk je met delers van 1/60, dus 1/60, 1/120, etc. Ik testte dit zelf tijdens een opdracht in Chicago vorig jaar: mijn ingestelde 1/80 gaf daar constant lichte banding, terwijl 1/60 volledig schoon bleef. Terug in Nederland werkt die 1/60 juist niet altijd perfect. Dan grijp ik terug naar 1/100.
Welke sluitertijden werken per situatie
Ik geef je hieronder een overzicht van veilige instellingen, gebaseerd op eigen tests en op de technische documentatie van camerafabrikanten zoals Sony en Nikon, die anti-flicker-technologie inbouwen in hun bodies.
- Nederland, Europa, Australië (50Hz)
- Verenigde Staten, Canada (60Hz)
- Japan oost (Tokio, 50Hz): dezelfde regel als Europa
- Japan west (Osaka, 60Hz): dezelfde regel als de VS
- Onbekende locatie of gemengde verlichting: gebruik de anti-flicker-functie in je camera, of test met een paar proefopnames op locatie
Bij sportfotografie binnenshuis, waar je vaak snelle sluitertijden nodig hebt om bewegingen te bevriezen, wordt dit lastiger. Je kunt niet zomaar op 1/50 gaan fotograferen als je een smash in de sporthal wil vastleggen, want dan krijg je motion blur. In dat geval helpt het om de sluitertijd te verhogen naar een veelvoud, zoals 1/200 of gebruik te maken van de anti-flicker-modus die veel moderne bodies hebben. Sony’s Alpha-serie en de nieuwere Nikon Z-lijn detecteren het knipperpatroon van de verlichting en timen de belichting daar automatisch op af. Ik gebruik deze functie standaard bij elke indoor sportklus. Het scheelt me uren nabewerking.
Wat je kunt doen als banding toch optreedt?
Soms lukt het niet om helemaal banding-vrij te fotograferen, vooral bij snelle actie onder goedkope LED-verlichting zonder flikkerreductie. In dat geval kun je in Lightroom of Photoshop de banden deels wegwerken met een combinatie van curves-aanpassingen en gerichte dodge/burn. Bewerkelijk, en nooit perfect. Beter is vooraf testen. Ik maak altijd een paar proefopnames op verschillende sluitertijden zodra ik een nieuwe locatie binnenloop, en bekijk die op 100% zoom op mijn camerascherm. Dat kost twee minuten en bespaart je een avond gefrustreerd zitten klooien in Photoshop.
Een andere praktische tip: als je met flits werkt, speelt banding meestal geen rol, omdat de flits het beschikbare licht overstemt binnen een fractie van een seconde. Werk je zonder flits en met een sluitertijd die niet matcht met de netfrequentie, dan is de kans op strepen reëel. Zeker bij goedkopere verlichting in sporthallen, kantoren of studio’s met budget-LED-panelen. Duurdere LED-panelen, zoals die van Aputure of Nanlite, hebben vaak ingebouwde flikkerreductie die het probleem grotendeels voorkomt. Een reden waarom professionele videografen vaak voor dat soort merken kiezen, ondanks de hogere prijs.
Mijn eigen aanpak
Ik heb inmiddels een vast ritueel. Bij elke nieuwe indoor locatie zet ik mijn camera eerst op de anti-flicker-modus, als die beschikbaar is, en test ik drie sluitertijden: de snelste die ik nodig heb, en de twee dichtstbijzijnde veilige waarden volgens de 50Hz of 60Hz-regel. Dat kost me een minuut en het voorkomt dat ik na een shoot met honderden bruikbare foto’s thuiskom die stuk voor stuk in de prullenbak belanden vanwege een streep door het midden. Banding is voor mij geen technisch mysterie meer. Het is een kwestie van weten in welk land je staat en welke wiskunde daarbij hoort.
Heb jij ooit een shoot verpest zien worden door onverwachte banding? Ik ben benieuwd hoe jij het oploste, deel het gerust in de reacties.
Veelgestelde vragen
Welke sluitertijd voorkomt banding bij LED in Nederland?
Waarom zie ik banding niet met mijn ogen maar wel op de foto?
Helpt de anti-flicker-functie van mijn camera echt tegen banding?
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.