Tijdens de eerste test met mijn nieuwe camera had ik alles op orde: perfecte belichting, model in topvorm, mooi licht. Tot ik op het LCD-scherm keek. Een dikke zwarte balk liep dwars door het onderste deel van mijn foto. Mijn assistent keek me vragend aan. “Is de flitser kapot?” Nee. Ik had simpelweg iets over het hoofd gezien wat elke flitsfotograaf vroeg of laat tegenkomt.
TL;DR
Zwarte balken in flitsfoto’s ontstaan wanneer je sluitertijd sneller is dan de flitssynchronisatietijd van je camera. De sluiter beweegt dan als een spleet over de sensor terwijl de flits maar een deel verlicht. Oplossingen: respecteer de X-sync limiet van je camera, gebruik High-Speed Sync (HSS) of werk met een ND-filter. Test altijd vooraf.
Wat er achter die zwarte balk schuilt
Je camera heeft twee gordijnen die voor de sensor bewegen. Het eerste opent, het tweede sluit daarna. Bij trage sluitertijden is de sensor een moment volledig blootgesteld. Ga je sneller, dan begint het tweede gordijn al te sluiten voordat het eerste helemaal open is. Er beweegt dan een smalle spleet over de sensor in plaats van een volledig open venster.
Een flits duurt slechts ongeveer 1/1000ste seconde. Die korte lichtpuls verlicht alleen het deel van de sensor dat op dat moment niet bedekt wordt door een gordijn. Het gevolg: een deel van je foto blijft donker. Dat is de zwarte balk.
De flitssynchronisatietijd, ook wel X-sync genoemd, is de kortste sluitertijd waarbij de sluiter volledig openstaat op het moment dat de flits afgaat. Bij de meeste camera’s ligt die grens tussen 1/160s en 1/250s. Voor een Sony A7 III is dat 1/250, voor een Fujifilm X-T4 is het 1/180. Check je handleiding als je het niet zeker weet.
Mechanische versus elektronische sluiters
Moderne camera’s bieden twee sluitermodi. De mechanische sluiter werkt met fysieke gordijnen en heeft dus een harde X-sync limiet. De elektronische sluiter leest de sensor lijn voor lijn uit, zonder bewegende onderdelen. Sneller, stiller, maar niet zonder risico bij flitsgebruik.
Bij een elektronische sluiter krijg je namelijk geen zwarte balken maar iets anders: banding. Ongelijke belichting over je foto omdat de bovenste regels eerder worden uitgelezen dan de onderste. Sommige delen zijn helderder dan andere. Dat is lastiger te corrigeren dan een simpele zwarte balk. Voor flitsfotografie blijf ik daarom standaard bij de mechanische sluiter.
TTL en de automatische valkuil
TTL-meting werkt slim: je camera vuurt een voorflits af, meet het gereflecteerde licht en berekent de juiste flitssterkte. Wat veel mensen niet weten, is dat TTL automatisch terugschakelt naar je maximale X-sync snelheid zodra je flitst. Sta je op 1/4000? Dan schakelt de camera terug naar 1/250 zonder dat je het doorhebt.
Ik liep hier tegenaan tijdens een bedrijfsreportage. De directeur had weinig tijd, het kantoor baadde in fel zonlicht en ik wilde op 1/2000 schieten om de achtergrond in te temen. De camera dacht daar anders over en schakelde automatisch terug naar 1/250. Achtergrond overbelicht, sfeer weg. De oplossing lag in een functie die ik tot dan toe had genegeerd.
High-speed sync als uitweg
High-Speed Sync (HSS) lost het probleem op door de flitser razendsnel te laten pulsen, zo snel dat het licht lang genoeg duurt om de hele sensor te belichten terwijl de spleet erover beweegt. Je flitser pulseert met ongeveer 50.000 Hz, wat ons oog ervaart als continu licht.
Het nadeel is reëel: je verliest zo’n twee tot drie stops flitsvermogen. Een flitser die normaal op vol vermogen f/11 haalt, komt met HSS misschien tot f/5.6. Voor portretfotografie buiten op een zonnige dag is dat prima op te vangen. Voor grote groepen op afstand wordt het lastiger.
Wil je je flitsvermogen liever intact houden? Dan is een ND-filter een goed alternatief. Een 3-stops ND-filter laat je van 1/2000 terugschalen naar 1/250 zonder je diafragma aan te raken. Je verliest wel drie stops omgevingslicht, maar de korte flitsduur die beweging bevriest blijft behouden. In de studio is dit mijn voorkeur boven HSS.
Eerste of tweede gordijn: een creatieve keuze
Er is nog een subtiliteit die de meeste fotografen jaren negeren: het moment waarop de flitser afgaat tijdens de belichting. Bij eerste gordijn synchronisatie flitst je direct nadat de sluiter opent. Bij tweede gordijn vlak voordat hij sluit.
Voor stilstaande onderwerpen maakt dat niets uit. Fotografeer je een danseres op 1/15 seconde, dan wel. Bij eerste gordijn bevries je haar aan het begin van de beweging en volgt daarna een bewegingswaas. Bij tweede gordijn zie je eerst het waas en dan een scherp beeld. Dat tweede effect ziet er natuurlijker en dynamischer uit. De meeste camera’s staan standaard op eerste gordijn, maar experimenteer gerust.
Studiflitsers vragen extra aandacht
Externe studiflitsers werken anders dan een speedlight. Hun brandduur varieert met het ingestelde vermogen: op vol vermogen kan een studieflitser tot 1/300 seconde licht geven. Dat is veel langer dan een speedlight op minimum vermogen. Dit betekent dat zwarte balken al kunnen optreden bij 1/160, ook als je camera theoretisch tot 1/250 gaat.
Test dit altijd vooraf. Begin op 1/125 en werk langzaam omhoog tot je het probleem ziet optreden. Moderne studiflitsers zoals de Profoto B10X Plus hebben een freeze mode die de brandduur verkort, wat beweging beter bevriest maar zwarte balken niet voorkomt. Sommige high-end modellen ondersteunen HSS, maar ook daar verlies je flitsvermogen.
Als het blijft gebeuren ondanks correcte instellingen
Gebruik je goedkope radiotriggers? Die hebben soms een kleine vertraging waardoor de synchronisatie net niet klopt. Wissel ze eens uit of test met een lagere sluitertijd. Werk je met meerdere flitsers tegelijk, controleer dan of ze allemaal gelijktijdig afgaan. Een fractie van een seconde verschil geeft ongelijke belichting.
Firmware-updates kunnen ook helpen. Mijn Nikon Z9 ging van 1/200 naar 1/250 na een update. Klein verschil op papier, maar elke stop telt als je tegen fel zonlicht vecht. Ik bewaar altijd een wit kartonnen testkaart in mijn fototas. Vijf minuten testen voor een shoot voorkomt een middag gefrustreerd nabewerken.
Veelgestelde vragen
Wat is de flitssynchronisatietijd en waar vind ik die voor mijn camera?
Verlies ik altijd flitsvermogen bij High-Speed Sync?
Kan ik flitsen met een elektronische sluiter?
Wanneer kies ik voor tweede gordijn synchronisatie?
Mijn studiflitser geeft zwarte balken bij 1/200 terwijl mijn camera tot 1/250 kan. Hoe kan dat?
Heb je zelf ooit staan puzzelen met zwarte balken op een cruciale shoot? Of heb je een oplossing gevonden die hier niet bij staat? Deel het in de reacties, want de kans is groot dat een andere lezer er iets aan heeft.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.