Ik kreeg ooit een e-mail van een klant die mijn foto’s had laten bewerken door een externe partij, ze op billboards had geplakt en oprecht niet begreep waarom ik daar een probleem mee had. “Ik heb er toch voor betaald?” Nou, nee. Zij had betaald voor het gebruik van een paar foto’s op haar website. Niet voor het recht om ze te knippen, plakken en naast de snelweg te hangen. Gelukkig verklaarde mijn offerte duidelijk het auteursrecht en het gebruiksrecht dat ik verkocht.
TL;DR
Auteursrecht blijft altijd bij jou als fotograaf, tenzij je het expliciet overdraagt. Wat je verkoopt in een offerte is meestal een gebruiksrecht: toestemming om de foto’s te gebruiken binnen bepaalde grenzen (kanaal, periode, doel). Vermeld in elke offerte wat er wél mag, wat niet, voor hoe lang en waar. Ik geef verderop een voorbeeldtekst die je kunt kopiëren.
Het verschil tussen auteursrecht en gebruiksrecht
Auteursrecht ontstaat op het moment dat ik op de ontspanknop druk. Geen registratie nodig, geen stempel, geen handtekening. Zodra er een foto bestaat, ben ik de rechthebbende. Dat recht blijft van mij, ook als een klant de bestanden koopt zelfs wanneer iemand er duizend euro per stuk voor neertelt. Wat een klant meestal koopt is een gebruiksrecht: toestemming om de foto’s op een bepaalde manier te gebruiken. Denk aan een licentie voor een website, voor social media, voor drukwerk in een oplage van vijfduizend exemplaren.
Ik vergelijk het weleens met een huis huren. Je mag er wonen, je mag de tuin gebruiken, misschien mag je zelfs een schuurtje neerzetten. Je mag het huis alleen niet doorverkopen want het is niet van jou. Zo werkt het ook met foto’s. De klant huurt gebruiksrechten, ik blijf eigenaar van het pand.
Het probleem ontstaat zodra die grens nergens op papier staat. Ik heb offertes gezien van collega’s die simpelweg “levering van 50 foto’s in hoge resolutie” vermeldden, zonder enige toelichting over wat de klant daar precies mee mag. Dat is vragen om ellende. Een klant die de bestanden in handen heeft, denkt al snel dat alles mag. Waarom zou hij ook anders denken? Je heb het hem tenslotte nooit uitgelegd. Nouja, dat is misschien ook een beetje kort door de bocht. In ieder geval: ben duidelijk dat scheelt veel gedoe.
Oh, nog even voor de duidelijkheid: je kunt het auteursrecht natuurlijk overdragen als je dat wilt. Maar daar moet je dan ook afspraken over maken (en je goed voor laten betalen).
Waarom dit in je offerte hoort, niet in de kleine lettertjes achteraf
Ik zet gebruiksrecht en auteursrecht tegenwoordig standaard in mijn offertes, niet in een apart contract dat de klant toch niet leest. In de offerte is de klant nog aan het vergelijken, stelt hij nog vragen, staat hij nog open voor uitleg. Stop je het pas in de algemene voorwaarden onderaan de factuur, dan lees je het pas terug op het moment dat het al misgaat.
Het werkt bovendien in mijn voordeel bij de verkoop zelf. Ik merk dat klanten die het verschil begrijpen sneller bereid zijn om voor een breder gebruiksrecht bij te betalen. Een webshop die alleen productfoto’s voor de site nodig had, vroeg me laatst spontaan wat het zou kosten om die foto’s ook op Instagram-advertenties te mogen gebruiken. Dat gesprek ontstond alleen omdat ik in de offerte expliciet had benoemd dat het aangeboden gebruiksrecht beperkt was tot de webshop zelf.
Een voorbeeldtekst die je kunt overnemen
Ik gebruik al jaren een vaste paragraaf, die ik per opdracht aanpas. Hier is de kern ervan:
“Het auteursrecht op de geleverde foto’s berust te allen tijde bij [naam fotograaf]. De opdrachtgever ontvangt een gebruiksrecht voor het gebruik van de foto’s op [specifieke kanalen, bijvoorbeeld: de website van opdrachtgever en social media-kanalen van opdrachtgever], voor de duur van [periode, bijvoorbeeld: onbeperkt / 2 jaar]. Gebruik buiten deze afspraken, waaronder doorverkoop, gebruik door derden of bewerking zonder toestemming, is niet toegestaan zonder schriftelijke toestemming van de fotograaf. Uitbreiding van het gebruiksrecht is mogelijk tegen een aanvullende vergoeding.”
Let op een paar dingen in die tekst. Ik benoem expliciet dat auteursrecht bij mij blijft, ik specificeer de kanalen waarvoor het gebruiksrecht geldt, ik noem een tijdsduur en ik sluit bewerking door derden uit tenzij ik daar toestemming voor geef. Dat laatste punt vergeten fotografen vaak. Wil je dat de tekst echt helemaal waterdicht is, consulteer dan ook een jurist.
Wat je altijd moet benoemen
- Voor welke kanalen het gebruiksrecht geldt, zoals de naam van de website, print, social media of advertenties
- De duur van het gebruiksrecht, onbeperkt of tijdelijk
- Of bewerking door de klant of derden is toegestaan
- Of exclusiviteit geldt, dus of jij de foto’s ook zelf mag gebruiken in je portfolio of zelfs gebruiksrecht mag geven aan andere klanten
- Wat een uitbreiding van het gebruiksrecht kost, mocht de klant later meer willen
Creative commons als alternatief, of juist niet
Soms vraagt een klant of ze de foto’s onder een Creative Commons-licentie mogen krijgen. Dat kan, maar ik raad het meestal af bij commerciële opdrachten. Creative Commons is bedoeld om werk vrijer te delen, met varianten van volledig vrij gebruik tot alleen niet-commercieel gebruik met naamsvermelding. Voor een bedrijf dat foto’s inzet voor marketing is dat niet wat ze willen, en voor mij als fotograaf al helemaal niet, want ik verlies dan grip op waar mijn werk precies opduikt. Ik zet Creative Commons in bij persoonlijke projecten die ik graag verspreid zie worden, zoals foto’s van een lokaal evenement die ik gratis ter beschikking stel aan de organisatie. Meer uitleg over de verschillende licentievarianten vind je op de website van Creative Commons zelf.
Voor de meeste opdrachten in mijn eigen praktijk, van bedrijfsfotografie tot productshoots, kies ik voor een helder omschreven gebruiksrecht in plaats van een standaardlicentie. Dat geeft me de controle om per klant en per project maatwerk te leveren. Het voorkomt ook dat mijn werk ergens verschijnt zonder dat ik daar weet van heb.
Wil je meer weten over hoe auteursrecht in Nederland precies werkt, dan is de informatie van de Rijksoverheid over het auteursrecht een prima startpunt. Ik hoor graag hoe jij dit in jouw offertes regelt. Zet je auteursrecht en gebruiksrecht standaard in je offerte, of kwam je daar pas achter na een vervelende ervaring? Deel het hieronder in de reacties.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen auteursrecht en gebruiksrecht?
Moet ik auteursrecht altijd vastleggen in een offerte?
Kan een klant het auteursrecht op foto’s overnemen?
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.
