Astrofotografie: ontdek de sterren door je lens

De eerste keer dat ik een foto van de melkweg maakte, stond ik tot mijn enkels in het gras ergens buiten Groningen, om twee uur ’s nachts, met een thermosfles koffie die al lang koud was. Het resultaat was een wazig, overbelicht grijsvlak. Toch bleef ik terugkomen. Astrofotografie is namelijk precies veeleisend genoeg om je telkens opnieuw te laten nadenken over wat je doet — en de momenten waarop het wél lukt, zijn de moeite meer dan waard.

Wat je kunt fotograferen aan de nachtelijke hemel?

De nachtelijke hemel biedt meer dan alleen sterren. Ik fotografeer zelf het liefst de melkwegboog — die is met een groothoeklens al goed vast te leggen als je ver genoeg van stedelijk licht zit. Maar er is meer:

• Sterrenbeelden en melkwegpanoramas
• Star trails, waarbij sterren lange bogen trekken door langdurige belichting
• Conjuncties, zoals Venus en Jupiter die bijna samenvallen
• Maanfotografie en planeten via een telescoop

Elk onderwerp stelt andere eisen aan je uitrusting en instellingen. Star trails maken is technisch eenvoudiger dan een scherpe melkwegopname — dat maakt het een goed startpunt.

Wat je nodig hebt voor een nachtshoot?

Je hebt geen professionele uitrusting nodig om te beginnen. Een smartphone met een nachtmodus levert tegenwoordig verrassend goede resultaten op, zeker in combinatie met een statief. Voor wie verder wil gaan, is een spiegelloze systeemcamera of een spiegelreflexcamera een logische volgende stap.

• Camera (smartphone, compact of systeemcamera)
• Statief met kantelbare kop
• Ontspanner op afstand of zelfontspanner

Het statief is geen bijzaak. Bij sluitertijden van 15 seconden of langer is elke trilling zichtbaar als bewegingsonscherpte. Ik gebruik zelf een afstandsbediening, maar de zelfontspanner van twee seconden werkt ook prima.

De juiste camera voor astrofotografie

Een camera met een grote sensor en goede prestaties bij hoge ISO-waarden maakt het werk makkelijker. De Canon EOS R6 en de Nikon Z6 II worden veel gebruikt door astrofotografen — beide presteren goed bij ISO 3200 en hoger zonder dat ruis de overhand neemt. Wat ik zelf het meest waardeer: de mogelijkheid om handmatig scherp te stellen via live view. Dat klinkt triviaal, maar autofocus in het donker is een recept voor frustratie.

Een camera met een full-frame sensor vangt meer licht per pixel dan een crop-sensor. Dat verschil is bij astrofotografie groter dan bij andere genres.

Camera-instellingen voor sterren en de melkweg

De basisinstellingen voor astrofotografie zijn overzichtelijk. Open het diafragma zo wijd mogelijk — f/2.8 is ideaal, f/4 is acceptabel. Stel de ISO in op 1600 tot 3200 afhankelijk van hoe donker je locatie is. Voor de sluitertijd gebruik ik de 500-regel als uitgangspunt: deel 500 door je brandpuntsafstand. Bij een 24mm lens geeft dat een maximum van ongeveer 20 seconden voordat sterren beginnen te bewegen in het beeld.

Focus stel ik altijd handmatig in. Ik zoom via live view in op een heldere ster en draai de focusring tot de ster zo klein en scherp mogelijk is. Scherp stellen op de oneindigheidsmarkering van de lens is zelden nauwkeurig genoeg.

Locatie en lichtomstandigheden

Donkere luchten maken meer verschil dan betere apparatuur. Ik rij liever een uur naar een donkere locatie dan dat ik thuis in de stad shoot met een duurder statief. Websites als lightpollutionmap.info tonen precies waar de lichtverontreiniging laag genoeg is. Kies bij voorkeur een nacht rond nieuwe maan — maanlicht overspoelt de sterren net zo hard als straatverlichting.

Scherpte en stabiliteit

Astrofotografie is meedogenloos als het gaat om scherpte. Een lichte trilling bij het indrukken van de ontspanner is bij 20 seconden belichting meteen zichtbaar. Daarom gebruik ik altijd een afstandsbediening of de twee-seconden zelfontspanner. Spiegel-lockup helpt bij DSLR-camera’s om extra trillingen te vermijden.

Voor wie meerdere opnames wil samenvoegen, biedt image stacking een uitkomst. Hierbij combineer je tientallen opnames tot één beeld, waardoor ruis afneemt en details scherper worden. Software als Sequator (gratis) of DeepSkyStacker doet dit automatisch.

Nabewerking van astrofoto’s

De opname is pas het begin. In Adobe Lightroom pas ik standaard de witbalans aan — nachtopnames hebben vaak een koele, blauwgroene tint die ik iets warmer maak. Daarna verhoog ik de helderheid van de melkweg via de maskeerfunctie en verlaag ik de ruis met de ruisonderdrukking. In Photoshop werk ik verder met lagen als ik voorgrond en hemel apart wil bewerken.

Overdrijf niet. Een melkweg die eruitziet als een neonreclame overtuigt niemand. Ik streef naar beelden die realistisch aanvoelen maar toch het oog vangen.

Plannen en apps

Een goede sessie begint overdag. Ik gebruik Stellarium om te zien waar de melkwegkern staat op het tijdstip dat ik wil fotograferen en in welke richting planeten zich bevinden. PhotoPills laat me de melkweg over een kaartweergave leggen zodat ik van tevoren een compositie kan plannen. Dat klinkt misschien overdreven, maar als je om middernacht op een koude heuvel staat, wil je niet improviseren.

Deel je resultaten

Astrofotografie is een genre waarbij je enorm veel leert van anderen. Ik heb meer opgestoken van reacties op mijn vroege, mislukte melkwegfoto’s dan van welke handleiding dan ook. Heb jij al eens de nachtelijke hemel gefotografeerd? Wat lukte goed en wat ging mis? Laat het weten in de reacties — ik lees ze allemaal.

Jeroen

Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s 🙂 Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, snel, en met geweldige filmsimulaties. Bekijk hier mijn portfolio.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel uit te leggen. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
Lees hier meer informatie over deze website.