Mijn model keek strak vooruit, terwijl ik zelf achter haar stond, net buiten focus. Die foto was een nieuwe stap in hoe ik tegen portretfotografie aan keek. Het was mijn eerste poging om het onderbewuste visueel te maken, geïnspireerd door de iconische videoclip van U2’s “Stay (Faraway, So Close!)”.
De stem die niemand anders hoort
Je kent het vast: die innerlijke stem die commentaar geeft op elke beslissing. De stem die ons gedrag stuurt zonder dat we het beseffen. Als fotograaf kun je dit onderbewuste proces zichtbaar maken door een tweede persoon in je frame te plaatsen. Deze figuur staat out of focus, fluistert iets in het oor van je hoofdpersoon, en representeert die innerlijke dialoog. Het is experimentele fotografie die verder gaat dan traditionele portretten. Je vertelt een verhaal over twijfel, verlangen of innerlijke strijd.
De techniek lijkt simpel maar vraagt precisie. Je hoofdpersoon staat scherp in beeld terwijl de tweede figuur bewust onscherp blijft. Dit creëert een visuele metafoor: de stem is er, maar niet tastbaar. Niet echt aanwezig in de fysieke werkelijkheid.
De videoclip van “Stay (Faraway, So Close)” van U2, geregisseerd door Wim Wenders, toont een engel die door Berlijn dwaalt en de menselijke ervaring observeert. Die combinatie van nabijheid en afstand, van zichtbaar en onzichtbaar zijn, vormde mijn uitgangspunt. In de clip zie je hoe Wenders speelt met focus en onscherpte om de engelachtige aanwezigheid te suggereren zonder deze te benoemen. Deze cinematografische techniek vertaal ik naar stilstaande beelden door bewust te werken met scherpte-overgangen en positionering.
Cinematograaf Roger Deakins, veertien keer genomineerd voor een Oscar, zegt over dit soort beeldtaal: “What you don’t show is often more powerful than what you do show.” Dit principe past perfect bij deze fotografische aanpak. De onscherpe tweede figuur krijgt juist door haar onduidelijkheid meer impact. Het onderbewuste wordt niet volledig gedefinieerd, maar gesuggereerd. De kijker vult zelf in wat die stem zou kunnen zeggen, welke gedachten het hoofdonderwerp beïnvloeden. Deze openheid maakt het beeld universeel herkenbaar.
De technische uitdaging van selectieve scherpte
De kern. Een kleine scherptediepte = een grote diafragmaopening. Minimaal f/2.8 maar bij voorkeur f/1.8 of zelfs f/1.4. Waarom? Omdat je een extreem ondiepe scherptediepte wilt creëren. De afstand tussen je hoofdpersoon en de fluisterende figuur bepaalt hoeveel onscherpte je krijgt. Ik werk met ongeveer 40 tot 60 centimeter tussenruimte. Bij f/1.8 en een brandpuntsafstand van 85mm krijg je dan precies het effect dat je zoekt.
Hier komt de berekening: de scherptediepte bij f/1.8 met een 85mm lens op 2 meter afstand is ongeveer 6 centimeter voor en achter het scherpstelpunt. Alles daarbuiten valt snel uit focus. Plaats je tweede persoon 50 centimeter achter je hoofdpersoon en die figuur lost op in zachte bokeh. De herkenbare menselijke vorm blijft zichtbaar maar de details verdwijnen. Precies wat je wilt voor het onderbewuste element.
Let op je focuspunt. Ik stel altijd scherp op het oog van mijn hoofdpersoon dat het dichtst bij de camera staat. Gebruik single-point autofocus, geen zone-focus. Je kunt dit niet aan automatische focusselectie overlaten. De camera moet exact weten waar jij de scherpte wilt hebben.
Compositie en positionering
De kracht van deze fotografie zit in de subtiliteit. Je tweede persoon mag niet te prominent aanwezig zijn. Ik plaats deze figuur meestal net achter de schouder van mijn hoofdpersoon, soms zelfs gedeeltelijk buiten het frame. Denk aan hoe regisseur Wim Wenders dit visueel oplost in zijn films. Hij laat engelen en demonen altijd net buiten het directe gezichtsveld zweven.
De blik van je hoofdpersoon vertelt het verhaal. Laat deze persoon niet naar de camera kijken maar naar een punt in de verte. Of laat haar zingen of een eenvoudige handeling uitvoeren zoals het aansteken van een sigaret. De actie moet natuurlijk aanvoelen. Niets geposeerd. De tweede figuur reageert hierop door iets in het oor te fluisteren, een hand op de schouder te leggen, of simpelweg aanwezig te zijn als schaduw.
Ik fotografeerde vorig jaar een serie waarin de hoofdpersoon een brief las. De onscherpe figuur achter haar hield dezelfde brief vast. Het onderbewuste dat haar interpretatie van de woorden beïnvloedde. Simpel maar krachtig. De kijker begrijpt direct dat er meer speelt dan wat zichtbaar is.
Licht als emotionele gids
Belichting maakt of breekt deze foto’s. Ik werk het liefst met natuurlijk licht dat van opzij komt. Een groot raam werkt perfect. Het licht moet je hoofdpersoon modelleren terwijl de tweede figuur in relatieve schaduw blijft. Dit versterkt het gevoel dat deze figuur niet volledig bestaat. Vermijd frontale belichting. Die maakt alles plat en haalt de mystiek weg.
Een technische tip: gebruik spot metering op het gezicht van je hoofdpersoon. Laat de achtergrond en je tweede figuur iets onderbelicht raken. Dit vergroot het contrast tussen realiteit en onderbewuste. Bij een belichtingsverhouding van ongeveer 1:2 tussen je hoofdpersoon en de fluisterende figuur krijg je een natuurlijk ogende maar toch mysterieuze sfeer. Meet dit met je camera’s histogram. Je wilt dat het gezicht van je hoofdpersoon net rechts van het midden zit, zonder clipping in de highlights.
Werken met een model of als zelfportret
Je hebt twee opties: werken met twee modellen of jezelf opnemen als een van beide personen. Beide hebben voordelen. Met twee modellen kun je sneller werken en meer variaties proberen. Je regisseert de scène vanaf de zijlijn. Bij zelfportretten wordt het persoonlijker maar technisch uitdagender.
Voor zelfportretten gebruik ik een stevig statief en de intervalfunctie van mijn camera. Geen zelfontspanner met tien seconden countdown. Dat geeft te veel stress. Stel je camera in op intervalopnames van één foto per vijf seconden. Neem een serie van twintig foto’s. Dit geeft je tijd om verschillende poses en expressies te proberen zonder constant naar de camera te rennen. Gebruik live view op je telefoon of tablet via wifi-verbinding. Zo controleer je je compositie en scherpstelling.
De uitdaging bij zelfportretten is de scherpstelling. Plaats een object op de plek waar jij straks staat. Een stoel of een lamp werkt prima. Stel hier scherp op en schakel over naar handmatige focus. Zorg dat je precies op dezelfde plek gaat staan. Ik markeer mijn positie met tape op de vloer. Klinkt simpel maar scheelt enorm veel frustratie.
De psychologische laag
Fotograaf Duane Michals pioniert al sinds de jaren zestig met conceptuele fotografie die het onderbewuste visualiseert. Hij zegt: “I believe in the imagination. What I cannot see is infinitely more important than what I can see.” Deze filosofie past perfect bij deze techniek. Je fotografeert niet wat er is maar wat er zou kunnen zijn. De twijfel, de angst, de verleiding.
Bepaal vooraf welke emotie je wilt vangen. Is de fluisterende figuur een duivel die verleidt? Een engel die beschermt? Een verloren geliefde? Een toekomstige versie van jezelf? Deze keuze bepaalt alles. De kleding, de houding, de gezichtsuitdrukking. Bij een duivelse figuur werk ik met donkere kleding en een licht dreigende houding. Bij een engelachtige beschermer gebruik ik lichte tinten en een zachtere pose.
Het onderbewuste werkt met symbolen. Gebruik dit in je fotografie. Een rode jurk voor passie of gevaar. Witte kleding voor onschuld of verlies. Een hand die reikt maar niet raakt. Deze visuele elementen communiceren direct met de kijker zonder dat je iets hoeft uit te leggen. Carl Jung schreef uitgebreid over universele symbolen in ons collectieve onderbewuste. Tap hieruit.
Nabewerking die de illusie versterkt
In Lightroom of Capture One werk ik met selectieve aanpassingen. De hoofdpersoon krijgt meer contrast en helderheid. De onscherpe figuur maak ik iets donkerder en minder verzadigd. Dit vergroot het verschil tussen werkelijkheid en verbeelding. Voeg subtiel vignetting toe rond de randen. Dit trekt de aandacht naar het centrum waar je hoofdpersoon staat.
Vermijd overdreven filters. Deze foto’s leven van subtiliteit. Een lichte desaturatie kan werken maar ga niet volledig zwart-wit tenzij dat echt bij je concept past. Ik verhoog meestal de clarity op het gezicht van mijn hoofdpersoon met ongeveer +15 tot +20. De onscherpe figuur krijgt juist -10 tot -15 clarity. Dit maakt deze figuur nog etherischer.
Van concept naar serie
Eén foto is interessant. Een serie vertelt een verhaal. Ik maak meestal drie tot vijf beelden rond hetzelfde thema. Dezelfde personen, verschillende situaties. De fluisterende figuur blijft aanwezig maar de context verandert. Eerst in een intieme setting thuis, dan buitenshuis, uiteindelijk in een publieke ruimte. De progressie toont hoe het onderbewuste ons overal volgt.
Denk aan narratieve structuur. Begin met een establishing shot die de situatie introduceert. Zoom in op details in je tweede foto. Sluit af met een beeld dat vragen oproept in plaats van antwoorden geeft. Fotograaf Gregory Crewdson bouwt zijn series zo op. Elk beeld staat op zichzelf maar samen vormen ze een groter geheel.
Experimenteer met verschillende locaties. Een verlaten gebouw werkt anders dan een drukke straat. In een lege ruimte wordt de onscherpe figuur dreigender. Tussen mensen op straat wordt duidelijk dat alleen jouw hoofdpersoon deze figuur ziet. Beide benaderingen hebben kracht. Kies wat bij jouw verhaal past.
Heb je deze techniek al geprobeerd? Of heb je andere manieren gevonden om het onderbewuste visueel te maken? Deel je ervaringen en foto’s in de reacties. Ik ben benieuwd hoe jij deze experimentele vorm interpreteert.
Ik ben Jeroen. Ik maak foto’s, maar vooral omdat ik graag kijk. Echt kijk. Dat begon ruim twintig jaar geleden met een Nikon D50, gekocht rond de geboorte van mijn zoon. Sindsdien is fotografie voor mij verweven geraakt met aandacht, nieuwsgierigheid en het vastleggen van momenten die anders ongemerkt voorbijgaan.
Ik ben iemand die wil begrijpen wat hij doet. Daarom zit ik net zo graag in de techniek als in het beeld zelf. Tegenwoordig werk ik met een Fujifilm X-T50: compact, eigenwijs, en precies uitdagend genoeg om me scherp te houden. Ik word blij van uitzoeken waarom iets werkt — of waarom juist niet.
Naast fotograferen schrijf ik over fotografie. Niet om te laten zien wat ik weet, maar om anderen mee te nemen in dat ontdekproces. Ik hou ervan om ingewikkelde dingen simpel te maken, zonder ze plat te slaan. Of je nu net begint of al jaren fotografeert: er valt altijd iets nieuws te zien, te leren, te verbeteren. Dat enthousiasme delen, dát is wat me drijft.
